كاریگەری میدیای نوێ لەسەر خاسیەتی دەروونی و كۆمەڵایەتی ژن

22/11/2021

د. پاڤێ جەمیل
خاسیەتە دەرونییەكانی مرۆڤ دیاریدەكرێن بە كۆمەڵێك حەز و هەست و سۆزو پێداویستی و پاڵنەری كەسی كە گرێدراوی داب و نەریت و بابەتی پەروەردە لەسەركراوەكانن لەگەڵ هەندێك پێكهاتەی فسیۆلۆجی مرۆڤن.

هەروەها دەتوانین بڵێین كۆمەڵێك چالاكی مرۆڤن لەگەڵ تێكەڵاوبوونیان و كارلێككردنیان  بە ژینگەی واقعی ژیانكردنیان، بەجۆرێك خۆگونجاندن بێت لە هەموولایەنەكانەوە.

لە گرنگترین خاسیەتە دەروونیەكانی ژن بوونی هەست و سۆزە لە دەروونیدا كە كاریگەری گەورەی هەیە لە سەر كۆی دەربڕین و سرووشتی بیركردنەوە و ڕەفتارەكانی، وەك مامەڵەكردنی بە بابەتەكانی ماڵداری و خێزان و منداڵ بەخێوكردن، هەروەها بە هۆكاری سرووشتی ژنێتی زیاتر گرنگی بە بابەتی تەندرووستی و جوانی و دیزاین و دەستڕەنگینی … هتد دەدات، هەربەهەمان هۆكار زیاتر لە پیاوان تووشی گرفت و كێشەی دەروونی جیاواز دەبنەوە لەوانە دوودڵی و خەمۆكی كە لە دیارترینیانە هەروەها سەرئێشەی بەردەوام بەهۆكاری قورسایی و زەحمەتی و هەژموونە ئاڵۆزە كۆمەڵایەتیانەی كە دەكەونەسەری، بە جۆرێك ناتوانێت هەستە پەنگ خواردووەكانی كە تووڕەیی و بێزاری و ڕقلێبوونەوەی لێدەكەوێتەوە لە هەستەكانی دەرنەبڕدرێن.

شارەزایانی بواری میدیا و دەروونزانی گرنگی بە زانینی سروشتی دەروونی ژنانیان بەهەند وەرگرتووە و بەردەوام  ویستوویانە توێژینەوە و لیكۆڵینەوەی لە بارەوە بكەن بەهۆكاری ئەوەی ژنان زیاتر بەركەوتە و كاریگەرن بە ئامڕازە جیاواز و جۆراوجۆرەكانی میدیا كە  رۆڵیان هەیە لەسەر پەیامە میدیایەكان بە جۆرێك میدیا ئاڕاستە دەكەن ئەو بابەتانە هەڵبژێرن بۆ بڵاوكردنەوە كە جێگەی گرنگی و پڕكردنەوەی پێداویستیەكانی ژنانە، لە هەمانكاتدا لایەنی دەروونی پێكهاتەیەكی گرنگە كە لە ڕێگەیەوە كاریگەردەبێت بە بابەتە میدیاییەكان.

ئامڕازەكانی ڕاگەیاندن كاریگەری گەورەیان هەیە لە درووستكردنی ڕۆشنبیری و زانیاری لای تاكەكان بەتایبەت ژنان كە لەزۆرێك باردا سەرچاوەی سەرەكی وەرگرتنی زانیاریە بۆیان كە لەتوانایدایە سەرباری زانیاریەكانی بێت، تایبەتمەندیان بگۆڕێت و كاریگەری لەسەر دنیابینین و هزری هەبێت.

ئامڕازەكانی میدیا كاریگەریان هەیە لە پرۆسەی گەشەپێدانی كۆمەڵایەتی لە ڕێگەی پڕكردنەوەی پێداویستی تاكەكان، وەك پێداویستی زانیاری و بابەتی ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتی و … ، كۆمیونیكەیشنی ژنان لە ڕێگەی ئامڕازە نوێیەكانی میدیاوە وەك میدیا كۆمەڵایەتیەكان كە لە ئێستادا ژنان خۆیان بە هەموو چین و توێژەكان تیایدا بەشدارن و بە ڕێوەی دەبەن و بەو ڕێگایەدا دەڕوات كە میدیای تەقلیدی نەیتوانیوە بیكات و دەستی بۆببات لە ئێستادا لە ڕێگەی گرووپەتایبەتەكانی ژنان ئەوپرسە تایبەتانە باسدەكرێن بێ سڵەمینەوە لە ناسینەوەیان یاخوود بوونی سانسۆر لەسەریان بەهۆكاری سرووشتی ئامڕازەكە كە ئەو تایبەتمەندیای تێدایە ژنان دەتوانن بە ناو و وێنەی خوازراو بەشداربن.

كە ڕۆچۆتە پرسەكانی ژنان بەتایبەت كار لەسەر ئازادی ژنان و ئەرك و مافەكانیان و شێوازی ژیانكردنیان و بوون بە خاوەن ئابوری سەربەخۆ و شێوازی سەربەخۆبونی بیر و بۆچوون دەكات هەروەها هاتنەدەرەوە لەو ڕێچكە چەقبەستووەی كە تیایدا چەندین سەدەیە تیایدا ماونەتەوە و نەتوانراوە دەرستی لێبدرێت و باسی لەبارەوە بكرێت.

هەر لەم سۆنگەیەوە ژنان دەكەونە دۆخێكی سایكۆلۆژی لە ململانێ و شەڕ و ناكۆكی لە نێوان بیرووباوڕ و هزری  ئازاد و پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا و لەلایەك داب و نەریت و بیرووباوەڕی پەروەردەكراو لەسەری كە هەمووپێكەوە دەبنە سەرلێشێواوی و شڵەژانی دەروونی و تەسككردنەوەی ئازادی تاكەكەسی وەك ژن.

بۆیە گرنگە ژنان پێش هەر هەوڵدانێكیان بۆ تاقیكردنەوەی بابەتی نوێ و نوێگەری لەڕووی ڕۆشنبیری و هۆشیاری لە بابەتەكان خۆئامادەكاری تەواوی لەلا درووست بووبێت بۆ توانینی خۆگونجاندن و سوود بینین لە بابەتەكان پاشان بەشداریبكات نەك لایەنە پێچەوانەكانی بە هەمان شێوەش میدیا ئاستی ڕۆشنبیری وەرگرەكانی لەبەرچاوبگرێت تابتوانێت بابەتەكانی لەبەرژەوەندی وەرگربێت.

د. پاڤێ جەمیل

مامۆستای بەشی راگەیاندن لە زانكۆی سلێمانی