سێكسیزم واتای چییە؟

5 مانگ پێش ئێستا

سنور حەنیفپور
سێكسیزم یانی هەڵاواردنی زایەندی (تەبعیزی جنسێتی) و بەسووك سەیركردنی مرۆڤەكان بەهۆی زایەندییان (جنسیت) كە لە وتووێژی ڕۆژانەدا و لەسەر ئاستی زمان و بیروباوەرەكانی هەر كۆمەڵگەیدا بەئاشكرا خۆی دەردەخات.

بەپێی یادداشتی خاتوو " میرموكری " زمانی كوردی زمانێكە كە سێكسیزم تێیدا بەرچاوە و كەم نین ئەو دەستەواژە و وشانەی لەو زمانەدا بۆ بچووك كردنەوەی ژن و بەرزدیتنی پیاو بەزمان دەهێندرێن.
لە زمانی كوردیدا وەك زمانی ئینگلیزی وشەی پیاو جێناوێكی گشتگیرە و لە زۆری دەستەواژەكاندا بۆ هەردوو زایەند بەكاردەبردرێ بۆ وێنە:
پیاو دەبێ پاشەڕۆژی لەبیر بێت. پیاوەتی (مرۆڤایەتی).

لە زمانی كوردیدا بۆ هەڵكێشان و تاریف كردن لە ئازایەتی ژنان دەستەواژەگەلی لەم جۆرە بەكاردەبردرێ:
سەد پیاوان دێنێ./ لە پیاوان پیاوترە./ نێرە ژن
بەپێچەوانە بۆ بچووك كردنەوەی پیاو لە وشەی ژن و مێو كەڵك وەردەگرن بۆ وێنە:
قالە ژنە/ مل مێو/ ژنانیلە/ عەبە مێوە.

لەڕووی ساختی زمانیشەو لە زمانی كوردیدا ژن بەركارە(مفعول) و كاری لەسەر ئەنجام دەدرێ لە كاتێكدا پیاو بكەرە(فاعل) بۆ وێنە:
ژن هێنان/ ژن گواستنەوە/ ژن مارە كردن، لە هەموویاندا پیاو كارێك بە ئەنجام دەگەیێنێت، دەسەڵاتی ئەو كارە لەدەستی دایە.

گوازرانەوە/ تەڵاق دران/ ڕەدوا كەوتن
لە هەموویاندا ژن بەركارە، نەفەرێك دەیگوازێتەوە، تەڵاقی دەدا و ...

 پەیوەندیی زمان و هزر و كۆمەڵگە سێ قۆڵیە و زمانێك كە تێیدا زایەندێك هەمیشە چكۆڵەدەكرێتەوە، لەڕووی دەروونیشەوە بچووك دەبێتەوە و كۆمەڵگاش بە بچووك دەیبینێ! هەر ئەوەیە بەدرێژایی مێژوو ژنان كەمتر متمانەیان بەخۆ هەبووە و نەیانتوانیوە لەزۆر بوارد پێشكەون.

زمانی كوردی وەك زۆربەی زمانەكانی جیهان كە مێژووی پیاوسالار كاریگەریی لەسەر داناون زمانێكی سێكسیستە بەڵام بۆ گەیشتن بە یەكسانیی و گەڕاندنەوەی شان وشكۆی ژن وەك مرۆڤ پێویستە ئەو زمانە ڕاگرین و وشیارانە وشەكان و دەستەواژەكان بەكارببەین و فێری بەرەی نوێی بكەین و بەم جۆرە بەگۆڕینی زمان كاریگەریی لەسەر بیرۆبۆچوونی كۆمەڵگە دابنێین.