فریای ئێستا و داهاتوی منداڵ بكەون

4 مانگ پێش ئێستا

نەوزاد شوانی
تەمەنم حەوت هەشت ساڵان بو رۆژێك لە رێگای گەڕانەوەم لە خوێندنگا بۆ ماڵەوە بینیم كۆمەڵێك خەڵك لە بەردەمی ماڵی مام سەید«سەیدە شەلە، پیاوێكی كەمئەندامی گوندەكەمان بوو پشتێنكی سەوزی ئەبەستا و خۆی بە نەوەی پەیامبەر ئەزانی و خەڵك رێزیان لێ ئەگرت» كۆبوبونەوە و دەرگای ماڵەكەی لەسەر پشت بوو. بە نیوان خەڵكەكەدا چومە ژورەوە  بۆ ناو حەوشەكە بینیم مام سەید قایشەكەی پشتێ خستۆتە ملی كوڕەكەی كە (صرع یا Epilepsy)  هەبوو و فێ گرتبوی و وەك مریشكی سەربڕاو هەڵدەپەڕی و باوكی بە زنجیر لێی ئەدا.  
هەر لەو سەردەمانەش زۆر جار دایكـم لەبەر هاریی و نەوەستاوی  هەڕشەی ئەوەی لێم ئەكرد كە باوكم سەرم ئەبڕێ.
 ئەو رۆژە هەرەشەكەی دایكم و دیمەنی مام سەید و كوڕەكەی «كە پێم وابوو سەری ئەبڕێ جونكە بێعاری كردووە»  لە زەینی منداڵانەی مندا یەكانگیربون و دۆزەخێكیان بەرپا كرد هەر خۆی دۆزخ.  بۆ ماوەیەكی زۆر مێشك و دەرونمی داگیركردو هەموو چركەیەك لە بیرمدا بو.  بەشەو خەونی ترسناكم ئەبینی و بەهاوار و گریان هەڵئەسام. ئەترسام بڕۆمە دەرەوە بۆ میزكردن و شەوان جێگاكەم تەڕ ئەكرد. كەسیش لە نهێنی ئەو ترس و هاوار و شڵەژاویەی من ناگەیشت. نە من ئەموێرا باسی هۆی ترسەكەم بكەم و نەكەسیش ئامادەبوو گوێم بۆ بگرێت. لە هەموشی ترسناكتر ئەوەبو دەرودراوسێ پێشنیاری ئەوەیان ئەكرد بمبەن بۆ لای مام سەید نوشتەم بۆ بكات و دوعام بەسەردا بخوێنێت. ئیتر من زیاتر زارەترك ئەبوم.  ئەو ترس و بیمە تا ماوەیەكی زۆر لەگەڵما ژیا و پێموایە ئێستاشی پێوە بێت كاریگەری بەسەرمەوە هەیە. 

ئەوەی ئەو روداوەی هێنایەوە یادم سەردانی ماڵی خوشكێكم بو لەهەولێر كە كچ و كوڕێكی جمكی تەمەن ٩ ساڵانی هەیە لە ساڵی سێهەمی قوتابخانەن. لە كاتێكدا كە خۆیان ئامادە ئەكرد بۆ قوتابخانە هەردوكیان بە تۆنێكی پڕ لە ترس و نیگەرانیەوە باسی ئەوەیان ئەكرد كە مامۆستای ئایین پێیانی گوتوە ئەبێ فێری نویژكردن بن و نوێژ بكەن (خشتەیەكی كاتەكانی نوێژیان بەدەستەوە بوو لە قوتابخانە پێیان درابوو)، ئەگەرنا لە گۆڕدا لەگەڵ نەكردنی هەر نوێژێك و هەر گوناهێك بلۆكەكانی دیواری گۆڕەكەیان تەنگتر ئەبنەوە هەتا تەواوی جەستەیان ئەپلیشێنێتەوە و ورد ئەبن. 

بە شڵەژاوی ئەیانگێڕایەوە، چۆن مامۆستا وینای خودای بۆیان كردوە كە لە ئاسمان دانیشتوە و چاودێریان ئەكات و كارە خراپەكانیان تۆمار ئەكات و پاشتر سزای توندیان ئەدات.  لەو كاتەدا  خوام وەك بەڕێوبەرێكی دڵرەقی  قوتابخانە هاتە پێشچاو كە بە دارێكەوە چاودێری منداڵەكان ئەكات و هەركەس گوێڕایەڵی فەرمانەكانی نەبێت داركاری ئەكات.  سەردەمی منداڵی خۆمم بیرهاتەوە كە كاتێك هەر خۆمان بوین لە گۆڕەپان و رارەوەكانی خوێندنگا چۆن چێژمان لە پێكەوەبون و یاریكردن ئەبینی.  بەڵام ئەگەر بەڕێوبەر یا مامۆستایەكی دڵڕەق یا هەتا كارگوزارێك چاوی بەسەرمانەوە بوایە چۆن وەك بەندی لە گۆڕەپانی بە كامیرا تەنراوی بەندیخانەیەك رەفتارمان ئەكرد تا بەر سزای بەرێوبەر و مامۆستاكان نەكەوین.. 

رۆژی دواتر كە گەڕامەوە، بینیم هەردوو منداڵەكە بە شێوازی نوێژی جەماعەت وەستاون و لەجكێكێان كردۆتە سەری كچەكە و خانمێكی میوانیان فێریان ئەكات جێ بڵێن و چی بكەن بۆ نوێژێكی قبوڵكراو، سەرەتا لای مامۆستای ئاین و دواتر خودا. 

خانمەكە ئەیگوت (سبحانە ربی الاعلی نحمدە و نشكرە، سبحانە ربی الاعلی نحمدە و نشكرە) بەڵام منداڵەكان گرفتیان هەبوو لە گوتنەوەی بە ڕەوانی. 
هەركەس لایكەمی پرۆسەكانی پەروەردە وفێركردن شارەزا بێت ئەزانێت ئەمەی ئەو منداڵانە ئەیانگێڕایەوە فڕی بەسەر پەروەردەوە نیە و ترساندن و تێكشكاندنی دەرونی منداڵە.
سادەترین پێناسەی ترسیش ، هەر شتێكە كە هەرشەی زیان پێگەیاندن و ئازاری جەستەیی یا دەرونی بێت، بەرجەستە و فیزیكی بێت یا خەیاڵكرد، تۆژینەوەكان لە بواری  نیۆرۆلۆجی منداڵ  هیچ گومانێك ناهێڵنەوە كە ترس و دڵەراوكێ لە تەمەنی منداڵیدا ئەبێتە هۆی گەشە و گەورەبونی سەنتەری ترس«Amygdala» لە سەر حیسابی بەشەكانی تری مێشك و پەیوەندی ئەمیگدالا بە بەشەكانی تروە هەستیارتر و خێراتر ئەكات و كارێك ئەكات ترس باڵ بكێشێت بەسەر هەموو پرۆسەكانی تری مێشك وەك لێكدانەوە و هەڵسەنگاندن و پێشبینی و یادەورەی وشادی و...هتد.

ترس كاریگەری نەگەتیفی هەیە لەسەر گەشەیhippocampus كە بەشێكە لە  temporal lobe و رۆڵی سەرەكی ئەگێڕێت لە پرۆسەی فێربوون و دروستكردنی یادەوەری درێژخایەن و وئاڵوگۆڕی زانیاری لە نێوان یادەوەری درێژخایەن و یادەوەری كورتخایەن. 
ترس ئەبێتە رژانی هۆرمۆنەكانی Cortisol و Norepinephrine و Adernaline لە دۆخی تەنگەتاودا كە بەرپرسن لە كاردانەوەی غەریزی و ئامادەبوون بۆ بەرگری. ترسی دورماوە ئەبێتە هۆی رژانی بەردەوامی ئەم هۆرمۆنانە و هێشتنەوەی مێشك و جەستەی مرۆڤ لە دۆخی تەنگەتاو دورخستنەوەی لە بیركردنەوەی عەقڵانی. 

سەپاندنی ریچواڵی ئاینی لە رێگەی ترساندنەوە بە سەر منداڵدا ترسی درێژخایەن دروست ئەكات،  كە ئەبێتە هۆی لاوازبوونی پەیوەندیگرتن و كارلێكی لەگەڵ دەوروبەردا و  ئەبێتە بەربەست لەبەردەم گەشەكردنی تواناكانی لە فێربوون و دوای ئەخات لە پرۆسەی خوێندن و لە قۆناغەكانی تری ژیانی رەنگدانەوەی نەرێنی ئەبێت. 
لە رووی جەستەیشەوە ترسی دوورماوە ئەبێتە هۆی لاوازبوونی بەرگری سروشتی جەستە و زیان گەیاندن بە سیستەمی دڵ و سوڕی خوین. هەروها یەكێك لە سەرەكیترین هۆكانە بۆ نەخۆشیەكانی كوئەندامی هەرس و قورحەی گەدە و نەخۆشیەكانی ریخۆڵەكان و سیندرۆمی هەستیاری كۆلۆن. 

ترس ئەبێتە هۆی بیركردنەوەی لە پێویست بەدەر لە پرۆسەی بڕیارداندا كە هەندی كات ئەبێتە هۆی لەبەرچاوگرتنی هەندێ فاكتەری ناپەیوەندیدار، یا بە پێچەوانەوە فاكتەری گرنگ فەرامۆش بكرێن كە ئەبنە هۆی بڕیاری نادروست و كارەساتاوی.
 ترس و دڵەڕاوكێ پرۆسەی بڕیاردان لەسەر بچوكترین بابەت ئەكات بە كارێكی سەخت. بۆیە ئەو كەسانەی كە نەخۆشیەكانی خەمۆكی و دڵەڕاوكێیان هەیە زۆر جار دەستەپاچەن لە بڕیاردان لەسەر لەبەركردنی كام جل و هەندێك كات چەند كاتژمێڕێكی پێویستە و ئەبێتە هۆی دواكەوتن و گرفت بۆ كار و كاتەكانیان. 

ئەو منداڵانەی ئەزمونی ترسی دورماوە ئەكەن  لە ژینگەی ئاسایی خۆیاندا. ناتوانن مەترسیە دەركیەكان بناسنەوە جونكە هەمان هەستیان تیا دروست ئەكات كە لە ژینگەی خۆیاندا ئەزمونی ئەكەن.  

زانستی دەرونناسی منداڵ پێمان ئەڵێ، سەپاندنی بڕوای ئاینی بەسەر منداڵدا كە شێوازێكە لە شێوازەكانی توند و تیژی بەرامبەر منداڵ،  لە قوناغەكانی پاشتر ئەبێتە هۆی توشبوون بە فۆبیا و خەمۆكی و ئەگەری ئەوە زیاد ئەكات لەداهاتودا ببێت بە مرۆڤێكی توندوتیژ و بەڕەوای ببینێت  بڕوا و ویستەكانی خۆی بسەپێنێت بەسەر خەڵكی تردا ، جونكە خۆی قوربانی ئەو شێوازە بوە و كەسیش گوێی بۆ نەگرت و نەیپاراست.  بۆیە سەیر نیە ئەو كۆمەڵگایانەی وانەی ئاین (بەوشێوازەی لە كوردستان ئەخوێنرێت) لەتەمەنێكی بچوكدا ئەخوێنن و گرنگی زیادیان پێ ئەدرێت خاكێكی بە پیتن بۆ بەرهەمهێنانی تیرۆریزم. 
بۆیە دروستە چەند پرسیارێك ئاراستەی دایكان و باوكان و لایەنە پەیوەندیدارەكان بكەم:
- ئایا وانەی ئاین بەم شێوازە گونجاوە بۆ منداڵ؟ ئایا هزر و دەرونی منداڵ گونجاوە بۆ فێربوونی بابەتگەلی وەك گوناە و پاداشت و سزا و گۆر و بەهەشت و دۆزەخ و…هتد؟ 

- ئایا رەوایە فێربوونی ئەمانە بسەپێت بەسەر منداڵدا كە هێشتا ئاشنا نەبون بە ژیان، خوێندنگاش ئامادەیان ئەكات بۆ مەرگ و گۆڕ و وڵامی ئینكیر و مونكیر؟
- ئایا پەیام و ئەركی خوێندنگا گەشەپێدانی هوشیاری و زانستە یا گەشەپێدانی ئیمانە بە ئاینێكی دیاریكراو؟  ئەگەر ئەركی خوێندنگا گەشەپێدانی زانستە و هوشیاری و ئامادەكردنی منداڵە بۆ ژیان.  وانەی ئاینیش وەك هەر زانستێكی تر ئەخوێنرێت، پێویستە چۆن وانەی جوگرافیا لە پاڵ باسی قەندیل و ئارارات و پیرەمەگرون، باسی هیمالایا و ئەلب و ئەندیزیش ئەكات ، وانەی ئاینیش لەپاڵ ئیسلام  مەسیحی و ئێزدی و یارسانی و بودیش لەخۆ بگرێ و بەشێوەیەكی بابەتی و بێلایەن باسیان بكات.

- لەكۆمەڵگایەكی فرەئاین و فەرەمەزهەبدا چۆن ئەتوانرێ تۆلێرانس و ئاشتی كۆمەڵایەتی بەرقەرار بێت ئەگەر منداڵەكان بە ئایدیایەك گۆش بكرێن كە پەیڕەوانی سەكت و ئاینەكانی تر بە چەپەڵ و پیس و نەیار بچوێنێت؟

-  بۆ دایك و باوكە بڕوادارەكان ئایا پێتان باشە وێنای خوا لە زەینی منداڵەكانتاندا بەرجەستەی لێبوردەیی و خۆشەویستی و بەزەیی و  میهر بێت یا ترس و دڵڕەقی و سزا. 

خۆشتان بكەن بە قوربانی چگەرگۆشەكانتان، ئایا ئەزانن كە جەستە و مێشك و دەرونی منداڵەكانتان قوربانی ئەم پەروەردە ئاینیە سادیانەیە.


تێبینی: من پسپۆڕی بواری پەروەردە نیم. ئەم گوتارەش تەنها گەیاندنی هاواری منداڵەكانتانە كە خۆیان بە هۆی هزر و دەرونی منداڵانەیانەوە ناتوانن بیگەێنن. بەڵام من بە هۆی ئەزمونی خۆمەوە لە زمانەكەیان تێئەگەم. هیوادارم پسپۆڕانی ئەم بوارە  و خەمخۆرانی منداڵ و داهاتوی كۆمەڵگا بێنە گۆ و بەر بەم كارەساتە بگرن.