كتێبەكانی پەروەردەی ئیسلامی، گاڵتەكردن بە ئایینەكانی دیكە

4 مانگ پێش ئێستا

د. شێركۆ كرمانج
لە بەشی پێشووتری ئەم زنجیرە وتارە ئاماژەمان بەوە كرد كە درێژە بە نیشاندانی ئەو نمونانە دەدەین لە كتێبەكانی پەروەردەی ئیسلامی كە دەبنە مایەی دروستبوونی مرۆڤێكی ڕەهاگەرا و تاكڕەو بەڕادەیەك كە داعشئاسا دەرچێت (تكایە بۆ پێناسەی داعشیزم و ئیسلامیزم تەماشای بەشی یەكەم بكە كە لەژێر ناونیشانی " من بووم نەك شێرزاد حەسەن" بڵاوبۆتەوە). لەوێدا سەرنجی ئێوەمان بۆ بابەتێك لە كتێبەكانی پەروەردەی ئیسلامی ڕاكێشا كە تاكە ڕێگە لە پێش كرستیانەكان مابێتەوە، ئەوە ملكەچكردن‌، سەرانەدان، یان ملپەڕاندنە. لەم بەشە بە چەند نمونەیەك نیشانی دەدەین كە منداڵان و خوێندكارانی كوردستان لە كتێبەكانی پەروەردەی ئیسلامی لە جیاتی قەبوڵكردنی فرەیی و ڕێزگرتن فێری بێنرخكردنی ئایینەكانی دیكە دەكرێن.

سەرەتا دەبێت ئاماژە بەوە بكەین كە كتێبی پەروەردەی ئیسلامی بۆ پۆلی پێنجەمی سەرەتایی نەك هیچ ڕێزێك بۆ ئایینەكانی دیكە ناهێڵێتەوە بگرە دەكرێت بڵێین كە جێگەیەكی بۆ ئایینەكانی دیكە نەهێشتۆتەوە. لە لاپەڕە  ٥٢ ی چاپی ٢٠١١ دا، لە دەقێكی كتێبەكەدا هاتوە كە "ئیسلام ئەو ئاینەیە كە خوای گەورە بۆ مرۆڤایەتی ناردووە و ڕازی نابێت كە ئاینێكی دیكە بێجگە لە ئیسلام هەڵبژێرێت." بۆ پشتڕاستكردنەوەی ئەم تێگەیشتنەش، لە كتێبەكە ئایەتێكی قورئان ‌خراوەتەڕوو كە دەڵێت "إن الدین عند اللە الإسلام"، واتە "ئاین لەلای خودا تەنها ئیسلامە." ئەم دەقە ڕێك بە منداڵان و خوێندكاران دەڵێت كە نابێت هیچ ئایینێكی دیكە بوونی هەبێت یان پەیڕەوبكەیت، خۆ ئەگەر ئایینیێكی دیكەت هەڵبژارد ئەوە لە ڕێ لادەری چونكە بە فەرمانی خودات نەكردوە. 

ئێمە لێرە تەفسیری ئایەتەكە ناكەین چونكە كتێبەكە ئەم كارەی كردوە، لە ڕاستیدا ئیشی من تەفسیركردنیش نیە بەڵكو شرۆڤەی ناوەڕۆكی ئەو دەقانەیە كە لە كتێبەكەدا هاتوە كە لەم دەقەدا هیچ تەفسیرێك هەڵناگرێت بێجگە لەوەی كە خۆی گوزارشت لە خۆی دەكات. 
دیارە لە هەمان كتێبدا باس لە لێبوردەیی ئایینی ئیسلامیش كراوە، بۆ پشتڕاستكردنەوەی ئەم تێگەیشتنەش ئەو ئایەتە قورئانییە هێنراوەتەوە كە دەڵێت "لا إكراە فی الدین"، واتە "زۆركردن لە ئاییندا نیە". بەڵام پێش ئەوەی ئەو قسەیە بكات، كتێبەكە لە هەمان لاپەڕە، واتە ٨١، دەڵێت لە ڕوانگەی قورئانەوە كتێبە ئاسمانییەكانی ئایینەكانی دیكە "هەندێكیان دواتر دەستكاری كراون"، واتە بەلاڕێدا براون. ئەمەش بنكۆڵكردن و بێنرخكردنی ئایینەكانی دیكەیە نەك ناساندن و ڕێزگرتن.

لە لاپەڕە (١٠ و ٦٢) ی هەمان كتێبدا نوسراوە "دەبێت موسڵمان باوەڕی وا ‏بێت كە پێغەمبەر (محمد) دوا پێغەمبەرە و هەموو مرۆڤایەتی شوێن ‏ڕێبازەكەی بكەون". بەپێی ئەم دەقەی كتێبەكە بێت هەموو ئەو ئایینانەی ‏كە دوای مردنی پێغەمبەری موسڵمانان پەیدابوون، وەك بەهایی و سیغ، ‏دەبێت وەك ئایین قەبوڵنەكرێن. بەهەمانشێوە، نەك هەر پەیڕەوانی ئەو ‏ئایینانەی دوای ئیسلام هاتوون بەڵكو ئەوانی پێش ئیسلامیش هاتوون دەبێت ‏بێنە سەر ئایینی ئیسلام چونكە دەقەكە زەق زەق دەڵێت دەبێت هەموو ‏مرۆڤایەتی شوێن ڕێبازی پێغەمبەری موسڵمانان بكەون.

كتێبی پەروەردەی ئیسلامی بۆ پۆلی دوازدە، چاپی ٢٠١١، بەشی كۆتایی تەرخانكراوە بۆ ئاینناسی، بەڵام بەداخەوە لەجیاتی ئەوەی ئایینەكانی دیكە ‏بە خوێندكارانی كوردستان بناسێنێت چەند مەبەستێكی دیكە بەدیدەكرێن، كە لێرە ناكرێت قسە لەسەر هەموویان بكەین بەڵام ‏ئاماژە بە هەندێكیان دەكەین. 

بەشی ئاینناسی تەرخانكراوە بۆ بەرزگەرایی (ئیستیعلای) ئیسلام وەك ئایین بەسەر ئایینەكانی دیكەدا، واتە ئیسلام وەك ئایینێك كە لە سەروی هەموو ئایینەكانی دیكەوەیە نیشاندراوە. ئەمەش بە چەندین شێوە كراوە، لەوانە: ‏گاڵتەكردن، كەمكردنەوە یان بچوكردنەوەی ئایینەكانی دیكە. 

بەشێك لە كتێبی پەروەردەی ئیسلامی بۆ پۆلی دوازدە تەخانكراوە بۆ "ناساندنی" ئایینی هیندۆس. لە لاپەڕە ١١٧، چاپی ٢٠١١ ی دا، نوسراوە: "ئاینی هندۆسی تێكەڵەیەك لە یەكتا پەرستی و فرەخواوەندێتی و پەرستنی هەندێك دیاردەی سروشتی، سەرەڕای كۆمەڵێك بنەماو بەهای فەلسەفی و رۆحی جوان، چەندەها ئەفسانە و جادو و بۆچوونی سەرەتایی تێدایە، كە كاریگەری نەرێنی لەسەر بەشێك لە شوێنكەوتووانی بەجێهێشتووە، لە نەریتە نەرێنییەكانی ئەم ئاینە، جگە لەو سیستمە چینایەتییە توندو تیژی و زوو بەشودان و ژن هێنانە، كە هەندێك جار لە تەمەنی (١٠) ساڵیدا ئەم كارە دەكەن و ئەگەر مێردی یەكێك لەو ئافرەتانەش مرد، بۆی نیە تا مردن شو بكاتەوەو دەبێت بەدەم خەفەت خواردن بۆ هاوسەرەكەیەوە ژیان بەرێتە سەر." 

پێش هەموو شتێك ئەمە ئایینناسی نیە چونكە ناوبردنی ئایین بە ئەفسانە و وەهم و جادو (كە لە لاپەڕە ١١٠ دووبارەكراوەتەوە) كەمكردنەوە و گاڵتەپێكردنی ئایینە. ئەوەی جێگەی سەرەنجە، لەم دەقە ڕەخنە لە هیندۆسەكان گیراوە بەوەی كە منداڵان/كچان لە ‏تەمەنی دە ساڵیدا بە مێرد دەدەن. ئەمە لە كاتێكدا كراوە كە موسڵمانان بەخۆیان ئەم جۆرە كارانەیان پەیڕەوكردوە. بۆنمونە، ‏پێغەمبەری موسڵمانان عایشەی لەو تەمەنەدا هێناوە و دواتریش قەدەغەكراوە لە شوكردنەوە. لێرە قسەی ئێمە لەسەر ئەوە نیە كە بۆ هیندۆسەكان یان پێغەمبەری موسڵمانان ئەم كارەی كردوە، پرسیارەكە ئەوەیە بۆ كارێك كە موسڵمانان پراكتیزی بكەن‌ و ڕەوا بێت دەبێت وەك خاڵێكی نەرێنیی لە ئایینەكانی دیكەدا تەماشابكرێت، ئەوە ئەگەر مەبەست لەم ئاماژەپێدانە لەكەداركردنی ئایینی هیندۆسی نەبێت. 
 ‏
هەر لە پەیوەند بە پرسی ئاینناسی شتێكی دیكەی زۆر سەرنجڕاكێش لە كتێبەكانی پەروەردەی ئیسلامی كە بۆ ئاینناسی تەخانكراون بەدیدەكرێت ‏ئەویش ئەوەیە كە كتێبەكان زۆر كەم تەرخانكراون بۆ ئەو ئایین ‌‌و مەزهەبانەی كە لە كوردستان بوونیان هەیە یان ئەوانەی ‏لەگەڵ موسڵمانە كوردەكان لەم ناوچەیەدا دەژین. مەبەستم ئەو بەشەی ئاینناسی كە تەرخانكراوە بۆ ناساندنی ئایینەكانی دیكە بە ‏منداڵە موسڵمانەكان پێش هەموو ئایینێك دەبوایە باس لە ئایینی ئێزیدی ‌و كرستیان ‌و مەزهەبی شیعە بكەن، كەچی ئەو ئایین ‌و ‏مەزهەبانە لە چاپەكانی ٢٠١١ هەر باس نەكراون. لەجیاتی ئەمانە باس لە ئایینی بوزیی ‌و كۆنفۆشیان كراوە. دیارە باسكردنی ئەم دوو ئایینە ‏گرنگی خۆی هەیە بەڵام واچاكبوو خوێندكارانی كوردستان بە ئایینی ئێزیدی ‌و كرستیانی‌ و مەزهەبی شیعیی ئاشناكرابان ‏چونكە ئەو كێشەو گرژیانەی كە ئێستا لە كوردستان ‌و عێراق لەنێوان ئایینەكان دا هەن بەگشتی لەنێوان موسڵمانان ‌و ئێزیدییەكان، موسڵمانان ‌و ‏كرستیانەكان لەگەڵ سوننەكان ‌و شیعەكاندا هەیە. چاپی ٢٠١٥ ی كتێبەكانی پەروەردەی ئیسلامی باس لە ئایینی ئیزیدی و جولەكە دەكەن بەڵام ئەمجارە ئایینەكانی دیكە، كرستیان و هیندۆس و كۆنفۆشی، باس نەكراون.

چاپی ٢٠١٥ ی كتێبی پەروەردەی ئیسلامی بۆ پۆلی یازدەم بەشێكی تەرخانكردوە بۆ ئایینی جولەكە بەڵام دەقەكان نەك هەر لە دیدێكی ئاییناسی نەنوسراون بگرە دیدی ئیسلام بۆ ئایینی جولەكە خراوەتەڕوو. بۆنمونە كاتێك باس لە چیرۆكەكانی جولەكەكان و پێغەمبەرەكانیان دەكات، ئەوە ئەو چیرۆكانە دەگێڕێتەوە كە لە قورئاندا هاتوون (تەماشای لاپەڕە ٨٤ بكە)، نەك ئەوانەی تەورات. لەمەش سەرنجڕاكێشتر، سەرەڕای ئەوەی كە تەورات وەك كتێبی پیرۆزی جولەكەكان دەناسێنێت و دەڵێت "بە گوێرەی باوەڕی ئێمەی موسڵمانان [تەورات] لە بنەڕەتدا پەیامی خودایە و لە ئاسمانەوە بۆ موسا" نێردراوە بەڵام دواتر دەڵیت "لە كاتی وێرانكردنی پەیكەرەكەدا [كە پێدەچێت مەبەستی ڕوخاندنی پەرستگای یەكەمی جولەكەكان بێت] لە سەردەمی هێرشی پادشای بابلی (بەختی نەسردا) ون بوون و سەر لەنوێ نوسرایەوە و بەوەش وەكو خۆی نەما و شتی دیكەی تێكەڵ بوو. تاكە یەك پرسیاریش لە كۆتایی ئەم بەشە خراوەتەپێش خوێندكاران ئەویش بۆ زەقكردنەوەی بانگەشەی دەستكاریكردنی تەوراتە لەلایەن جولەكەكانەوە.

بەكورتی، كتێبەكانی پەروەردەی ئیسلامی وەك داعش و داعشئاساكان گاڵتە بە ئایینەكانی دیكە دەكەن و بە لەڕێ لادەر و دەستكاری كراویان لە قەڵەم دەدەن. هاوكات، وەك داعشییەكان ڕێگە بە پەیڕەوكردنی ئایینەكانی دیكە نادەن. دیارە كتێبەكانی پەروەردەی ئیسلامی لە زۆر شوێنی دیكە باس لە قەبوڵكردنی ئایینەكانی دیكە دەكەن بەڵام دژایەتییەكی زۆر لەنێو دەقەكاندا بەدی دەكرێت، بەوەی لە شوێنێك باس لە فرەیی دەكرێت لە دوای ئەو دەڵێت بێجگە لە ئیسلام هیچ ئایینێكی دیكە قەبوڵ ناكرێت و مرۆڤایەتی هەمووی دەبێت پەیڕەو لە ڕێبازی ئیسلام بكات. بۆیە دەكرێت بڵێین كە بەگوێرەی ئەو نمونانەی كە لێرەدا خرانەڕوو كتێبەكانی پەروەردەی ئیسلامی مرۆڤی داعشئاسا بەرهەم دێنن، مرۆڤێك كە فرەیی ڕەتبكاتەوە و پێداگری لە تاكڕەوی و تاكئایینی بكات.