ژنان لەناو گروپە توندڕەوەكاندا

23/04/2022

شاناز هیرانی
دەیەی رابردوو لەوڵاتانی جیهانی ئیسلامی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پەرەسەندن و گۆڕانێكی  جۆری لەسەر ئاستی رێكخستنی ژنانە لەناو گروپە توندڕەوەكاندا هاتە كایەوە، هەر لەبەرهەڵستی كردنی داگیركاری و پێكهاتە ئایینی و چەكداری ژنان لەپێناو جێبەجێكردنی شەریعەت یان نا ئایینی، وەك گەڕانێك بەدوای ئازادی و سەربەخۆیی و ڕووخانی سیستەمە سیاسیە فەرمانڕەواكان.
پێكهاتەی  رێكخستنی ژنان سەرەتا بریتی بوو لە گروپ یان شانە، لەڕووی چۆنایەتی و چەندایەتی ژمارەیان كەم بوو. چەكداربو‌نێكی سادە، چالاكیەكی سنوردار، هەر زوو توشی لەبەریەك هەڵوەشانەوە و توانەوە بون. چارەنوسی زۆربەشیان پەیوەست بوو بە چارەنوسی رێكخراوەكەی ڕوویان تێكردووە.
نادیە سەعدەدینی ژنە پزیشك ئاماژە بەوە دەكات كە چەمكی جیهادی ژنان، وەك تێگەیشتنێكی بەڵگەیی  رەگ و ریشەی ناسنامە ئایدیۆلۆژیەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەلەفیزم و قوتبیزم. بەو پێیەی (سەید قوتب) یەكەم كەس بوە تاك لایەنە لە كتێبی (معالم فی الطریق) باسی لە ژنانی جیهادی كردوە و باسی لە ڕۆڵی ئەو ژنانە كردووە لە دوبارە بە موسڵمان بونەوەی دەوڵەت و كۆمەڵگە بە رێگەی كاری چەكداری توندڕەوانە3. بەڵام ئەدەبیاتی مەرجعیەت لە تیۆریزەكردن وەستێنرا لەسەر پرسی بەشداری ژنان لە كاری جیهادی چەكدارانە.
بە پێداچونەوە بە ئەدەبیاتی مەرجعیەت بۆ رێكخراوە رادیكاڵیەكانی وەك لە كتێبی (فریضة الغائبة)ی محەمەد عەبدولوسەلام فەرج، كە یەكێكە لە دامەزرێنەرانی بزوتنەوە جیهادیەكان لەمیسر. هەروەها دوو بەڵگەنامەی دان پێدانان و خەلافەت و بەڵگەیەكی حاشا هەڵنەگری ڕووبەرووبونەوە و بەڵگەیەكی فەلسەفەی رووبەڕووبونەوە و چەندی تر لە ئەدەبیاتی جیاجیا لە ماوەی حەفتاكان، كە لەناو گروپە جیهادیەكان پشتیان پێ بەستراوە. هیچ سەدایەكمان لەناودا نەبینی بۆ هیچ جۆرە سیمایەكی تیۆریزەكردن بۆ كاراكردنەوەی ڕۆڵی ژنان لەناو رێكخراوە رادیكالەكان. بەڵام بەشێوەیەكی سەرەكی پشتی بەستبوو بە سروشتی نێرینەیی بێ ئاوڕدانەوە لە رۆڵی ژنان و تەرخانكردنی رۆڵی سەربەخۆ بۆیان.

بەرەو ڕۆڵی تەقلیدی
ساڵی 1979 و دوای پەرەسەندنی سیاسەت و ئایین و بەرپابونی شۆڕشی ئێران و واژۆكردنی رێككەوتنامەی ئاشتی لەنێوان میسر و ئیسرائیل، گروپە سەلەفیەكان میتۆدێكی رادیكاڵیەنەتریان گرتە بەر بەرامبەر سیستەمی سیاسی فەرمانڕەوا. دەستكرا بە دامەزراندن و تیۆریزەكردن بۆ كاری چەكداری بەشێوەی پراكتیكی. لێرەدا گروپی چەكداری و جیهادی فراوان لەناوچە جیاجیاكان پێكهێنران. لەگەڵیشدا چاوخشێنرایەوە بە مەسەلەی بەشداری ژنان لەناو رێكخراوە چەكداریەكان.
كۆتایی هەشتاكان جیهانی ئیسلامی ژمارەیەك گۆڕانكاری بەخۆیەوە بینی. كەوتە نێو ململانەی سیاسی و ئایینی ناوخۆیی زیاتر. ئەمە جگە لە دەستێوەردانی سەربازی بیانی. لێرەدا رۆڵی پێكهاتەی چەكداری زیاتر پەرەی سەند وەك جۆرێك لەبەرهەڵستی كردن دژی دەستتێوەردانی بیانی و داوای جیابونەوە یان سەربەخۆیی دەكرا. فەتوا دەردەكراو بانگەشەی‌ هاتنی ژنان و پشتیوانی كرنیان بۆ رێكخراوە چەكدارەكان دەكرا. یەكێك لەدیارترین فەتواش(فەتواكەی عەبدوڵڵا عەزام) بوو. كە داوای هاتنی ژنان كرد بۆ جیهادكردن بێ مۆڵەت ئەگەر كارەكە گەیشتە ئەو ڕادەیە و وڵاتانی ئیسلامی ڕووبەڕووی داگیركاری یان دەستدرێژی بونەوە4.. لێرەوە رۆڵی ژنانی پشتیوانكەر بەدیاركەوت و عەبدوڵڵا عەزام دەرگاری واڵا كرد بۆ ژنان تا بێن بۆ جیهاد كردن. بەڵام رۆڵی ژنان هەر بەسنورداری مایەوە و خۆی تەنیا لە كردەوەی لاوەكی نا چەكداری بینیەوە.

گۆڕانێكی جۆری
نەوەدەكان لەچەندین ناوچە رۆڵی ژنانی موسڵمانی بەدیاركەوت لەسەر شێوەی ‌ژمارەیەك پێكهاتەی چەكداری تایبەت لە ناوچە جێ ناكۆكەكانی وەك فەلەستین و كشمیرو هەڵكشانی رۆڵی ژنان لەوێدا. بەمەش ژن بوە شەڕكەرو بەندكراو و دیل وەك حاڵەتەكەی ژنە جەزائیری‌ عەشیریەی رەش5. بە هاتنی هەزارە نوێ و هەڵكشانی ڕەوتی (جیهادی جیهانی) و دروستبونی رێكخراوی قاعیدە، رۆڵی ژنان رێچكەیەكی رادیكاڵەنەتر و زیادبونی تێكەڵاوی ژنانی بەخۆیەوە بینی لەناو كاری چەكداری. لەگەڵ داگیركردنی ئەفغانستانیش لەلایەن ئەمەریكاوە لە 2001و عێراق لە 2003، بەشداری ژنان لە كردەوەی خۆكوژی زیاتر بوو، چ بە تاك یان لەشێوەی  رێكخراوەیی و سیمایەكی تایبەتی تری بەخۆیەوە بینی. ئەمەش وایكرد ببێتە دیاردەیەكی تیرۆریستی.
لەمیانەی سی ساڵی رابردوو، وڵاتانی جیهانی ئیسلامی و ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پەرەسەندن و گۆڕانێكی جۆریان بەخۆیەوە بینی لەسەر ئاستی رێكخستنی چەكداری ژنان. چونكە گۆڕانكاریەك لەسەر ئاستی پاڵنەر ڕوویدا لە بەرهەڵستی كردنی داگیركاری و سەربەخۆیی نیشتمانی بۆ پێكهاتەی ئایینی و چەكداری ژنان لەپێناو جێبەجێكردنی شەریعەت یان نا ئایینی، وەك گەڕانێك بەدوای ئازادی و سەربەخۆیی و ڕووخانی سیستەمە سیاسیە فەرمانڕەواكان.
پێكهاتەی چەكداری ژنان بریتیە لە گروپ یان شانە، لەڕووی چۆنایەتی و چەندایەتی ژمارەیان كەم بوو. چەكداربو‌نێكی سادە، چالاكیەكی سنوردار، هەر زوو توشی لەبەریەك هەڵوەشانەوە و توانەوە بون. چارەنوسی زۆربەشیان پەیوەست بوو بە چارەنوسی رێكخراوەكەی ڕوویان تێكردووە.

پاش بەرپابونی شەپۆلی یەكەمی شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی لە (تونس، سوریا، میسر، یەمەن) و لەگەڵ ئاڵۆزبونی مەسەلەی سوریا و بەرپابونی جەنگی ناوخۆیی لەو وڵاتە. هەروەها هەڵكشانی رێكخراوی داعش و كۆنتڕۆڵكردنی ناوچەكانی موسڵ و رەقە و راگەیاندنی (خەلافەت)ەكەی، ژنانی جیهادی میتۆدێكی رادیكاڵەنەتر و خێراتریان بەخۆیانەوە بینی. سوشیال میدیا و راگەیاندنە جیاجیاكانی ئەو رێكخراوە بە چڕی كاریان كرد لەسەر بەسەربازكردن و راكێشانی ژنان بۆ كۆچ كردن و هاتنیان بۆ ناو خاكی رێكخراوەكه. رێكخراوی داعش روبەرێكی فراوانتری بەخشی بە ژنان لەناو خودی رێكخراوەكە و چەندین رۆڵی لۆجیستی و بانگخوازی و پروپاگەندەیی و بەسەربازكردن و شەڕكردنی بۆ رەخساندن.
لەو سەروبەندەدا سەرجەم گروپ و رێكخراوە چەكداریەكانی تر بە پلەی جیاجیا و لەگەڵ زیادبونی گرنگی و وردبونەوەی لەسەر بەسەربازكردنی رەگەزی ژنان و پێكهێنانی گروپ و كەتیبەی ژنان لەناوخۆیاندا پەرەیان پێدان. لەهەمان كاتدا پێكهاتەی تری ژنان بۆ بەرگری كردن لە خاك و شەرەفی خۆیان لە ڕووبەڕوبونەوەی ئەو رێكخراوە چەكداریە تایبەتانە‌ لەناو سوریا و عێراق پێكهێنران، كە لەسەر شێوەی چەندین كەتیبەی ژنان دروست بون بۆ بەرگری كردن لە ژنان و بەرهەڵستی كردنی داعش.