پرسی نەوت و گازی هەرێم و ڕادەستكردنەوەی بە عیراق

4 رۆژ پێش ئێستا

ڕەنج نەوزاد
١. ئەگەر نەوت و گازی كوردستان ڕادەستی عیراق بكەینەوە، پێویستە بزانین عیراق چۆن و بە چ شێوەیەك مەمەڵە لەگەڵ نەوت و گازی خۆی دەكات؟
عیراق بە یەكێك لە گەندەڵترین دەوڵەتەكانی جیهان دادەنرێت، ئاشكرایە زیاد لە ٩٠٪ی داهاتی عیراق لە فڕۆشتنی نەوتەوە دێت، واتە گەندەڵترین كەرت لە عیراقدا كەرتی وزەیە و بە تایبەت نەوت. داتاكان ئاماژە بەوە دەكەن كە زیاد لە ٥٠٠ ملیار دۆلار لە عیراق درزاوە لە ٢٠٠٣ تا ئەمرۆ، هەندێ داتا ئاماژە بە دزینی ٨٠٠ ملیار دۆلار دەكەن. نزیكەی ٣٥٠ ملیار دۆلار لە عیراقەوە ڕەوانەی دەرەوە كراوە لە  لایەن حیزب و سیاسیەكانی عیراقەوە. لە نێوان ٢٠٠٣-٢٠١٩ زیاد لە ٦ هەزار پڕۆژەی وەهمی لە عیراقدا هەبووە، كە تەنیا لەوەدا ١٧٨ ملیار دۆلار بەهەدەر چووە. بە پێی قسەی ئەندام پەرلەمانێكی عیراق (علا‌و الربیعی) ١٥٠٠ قوتابخانە لە عیراق روخێنراوە بە مەبەستی درووستكردنی قوتابخانەی نوێ، بەڵام یەك  قوتابخانە لەوانە درووست نەكراوە.  گازی سروشتی كە عیراق بە فەرمانی ڕووسیا و ئێران زۆر مەبەستیەتی كۆنتڕۆڵی بكات لە هەرێمی كوردستان، بە قسەی وەزیری نەوتی پێشووی عیراق (جبار علی اللعیبی) تەنیا ئەو گازەی لە عیراق دەسووتێت و بە فیرۆ دەڕوات بایی ٥-٧ ملیار دۆلارە ساڵانە. ئایا عیراق سەرەتا هەوڵبدات ئەو بە هەدەردانە چارەسەر بكات باشتر نییە لەوەی گازی كوردستان  كۆنتڕۆڵ بكات كە جارێ لە هەنگاوی یەكەمیش نییە؟ ئەمە ئەوە دەردەخات كە بێ گومان عیراق مەبەستی ئەوە نییە كە ڕێ لە گەندەڵی پارتی و یەكێتی بگرێت، بەڵكو مەبەستیەتی هەرێمی كوردستان بخەنكێنێت و هاوشێوەی شارە عیراقیەكانی باشوور و موسڵ و ئەنبار وێرانی بكات.
٢. كۆمپانیای سۆمۆ كە تایبەتە بە هەناردە كردنی نەوتی عیراق  وهاوردەكردنی مووشتەقاتی نەوت بۆ عیراق، ئامرازی سەرەكی تاڵانییە لە كەرتی وزەی عیراق. لە ڕووی لۆژیكیەوە، كە عیراق بە یەكێك لە گەندەڵترین وڵاتی جیهان دادەنرێت، دەبێت كەرتی وزە گەندەڵترین كەرت بێت لە عیراقدا، چونكە ئابووری عیراق تا ڕادەیەك بە تەواوی پشت بە نەوت دەبەستێت، مامەڵەكردنی بازرگانی بە نەوەتەوە تایبەت كراوە بە كۆمپانیای سۆمۆ، كەواتە گەندەڵترین كۆمپانیا لە عیراقدا سۆمۆیە. لێرەوەیە دەتوانرێت بوترێت سۆمۆ یەكێكە لە گەندەڵترین و دزترین كۆمپانیاكانی جیهان. ئەندام پەرلەمان و سەرۆكی لیژنەی نەوت و وزە لە پەرلەمانی عیراق (هیبت الحلبوسی) چەندین جار باسی لە گەندەڵیەكانی سۆمۆ كردوە و داوای كردوە لێپرسینەوە لەگەڵ ئەو كۆمپانیایە بكرێت و سزا بدرێت. ئەندام پەرلەمانێكی تری عیراق كە ئەندامە لە لیژنەی نەوت و وزە لە پەرلەمانی عیراق (عدی عواد) دەڵێت عیراق بە هۆی گەندەڵیەكانی سۆمۆ ڕۆژانە ٨ ملیۆن دۆلار زیان دەكات. بەڵام لەبەر ئەوەی سۆمۆ ئامرازی سەرەكی سیاسی و حیزبەكانی عیراقە بۆ تاڵانی، تا ئێستاش ئەو كۆمپانیایە سزا نەدراوە و، نەك هەر ڕۆڵی كەم ناكرێتەوە لە فڕۆشتن و بە بازاڕكردنی نەوتی عیراق، بەڵكو دەیانەوێت نەوت و گازی هەرێمی كوردستانیش بدەنە ئەو مافیا گەورەیە كە ناوی لە خۆی ناوە كۆمپانیای سۆمۆ. جگە لەوەی سۆمۆ تۆمەتی ئەوەشی لەسەرە كە بە نهێنی نەوتی ئێرانی بە ناوی نەوتی عیراقەوە فڕۆشتووە، كە ئەم كەیسە دەكرێت ئەو كۆمپانیایە بخاتە لیستی ڕەشەوە لای ئەمریكا.
سۆمۆ لەبەر ئەوەی جگە لە هەناردە كردن و بە بازاڕكردنی نەوتی عیراق، مووشتەقات و بەرهەمە نەوتیەكانیش هاوردەی عیراق دەكات. لەم ڕووەوە ئەم كۆمپانیایە بەوە تۆمەتبار كراوە كە ڕێ لە گەشەكردنی باڵاوگە نەوتیەكان دەگرێت لە ناوخۆی عیراق، چونكە بازرگانی و هاوردەكردنی بەرهەمە نەوتیەكانی تر بۆ عیراق قازانجێكی گەورەی هەیە بۆ سۆمۆ و مافیاكانی وەزارەتی نەوتی عیراق و سیاسیە حیزبییەكان. تەنیا بە هۆی ئەم بازرگانیە سۆمۆ تۆمەتباركراوە بە هەدەردانی ٢٧ ملیار دۆلاری عیراق ساڵانە. نموونەیەك لەو بارەیەوە پڕۆژەی درووستكردنی پاڵاوگەی كەربەلایە، كە دە ساڵە بڕیار دراوە درووست بكرێت، بە پێی خەمڵاندنەكان و ستانداردی جیهانی تێچوونی درووستكردنی ئەو پاڵاوگەیە ٤ ملیار دۆلارە، بەڵام تا ئێستا ٦ ملیار دۆلاری تیا خەرج كراوە و تەواوش نەبووە، كە دەبوو پێش چەند ساڵێك تەواو بێت. ئەوەی باسكرا تەنیا چەن نموونەیەكی كەمن لەو گەندەڵی و مافیایی و تاڵانیەیی لە كەرتی وزەی عیراقی كراوە و دەكرێت. 
٣. گومانی تیا نییە كەرتی وزە لە هەرێمی كوردستانیش گەندەڵترین كەرتە و تاڵانیەكی بێ شوومار كراوە و دەكرێت. بەڵام چارەسەر ئەوە نییە وزەی كوردستان لە گەندەڵێكەوە بدەینە دەست گەندەڵتر. پێویستە لە نێوان بژاردەی تاڵانی وزەی كوردستان و ڕادەستكردنەوەی بە مافیاكانی سۆمۆ و وەزارەتی نەوتی عیراق، بژاردەی سێهەم هەبێت. ئەویش فشار درووستكردن و ڕێ گرتنە لە تاڵانی نەوت لە هەرێمی كوردستان، بە هەر ڕێگایەك بێت. كە ئەوە نەكرا، ئەوە هەڵە و خیانەت و تاوانە تەنانەت یەك بەرمیل نەوت ڕادەستی مافیاكانی عیراق بكرێتەوە، چونكە جگە لەوەی دز و مافیان، داگیركەر و دووژمنیشن. ئەگەر لە هەرێم هیوایەك هەبێت بۆ سنورداركردنی تاڵانی نەوت، ئەوا ئەگەر ڕادەستی عیراق بكرێتەوە ئەو هیوایەش نامێنیت.
٤. ئاشكرایە ماوەی كەمتر لە ساڵێكە عیراق زۆر مەبەستیەتی كەرتی وزەی كوردستان كۆنتڕۆڵ  بكات، ئەوەش پەیوەندی بە فشارەكانی ئێران بۆ پێكێهنانی حكومەتی عیراقی، هەر وەها پەیوەندی بە پرسی گاز و جەنگی ڕووسیا و ئۆكرانیاوە هەیە. ئایا هەرێمی كوردستان دەتوانێت پارێزگاری لە پرسی وزە بكات و ڕادەستی عیراقی نەكاتەوە؟
ئاشكرا بە هۆی تاڵانیەكانی پارتی و یەكێتی پشتگیری ناوخۆ لە هەرێم لە نزمترین ئاستە بۆ پرسی وزە و ڕادەست نەكردنەوەی بە عیراق. لە ڕووی هێزەوە ئەوا ئێران وەك بە هەژموونترین دەوڵەت لە عیراق پشتگیری ئەو بڕیارەی عیراق دەكات كە خودی ئێران لە ڕێگەی دادگای فیدراڵەوە دەریكرد. هاوكات ڕووسیاش لەگەڵ عیراق و ئێرانە لەو پرسەدا. 
بەرپرسانی هەرێم، بە تایبەت پارتی، پێیوایە كە توركیا پشتگیری هەرێم دەكات لەوەدا. لە ڕاستیدا ئەو تێگەیشتنە لە زۆر ڕووەوە هەڵەیە. پێش هەموو شتێك، توركیا هاوشێوەی عیراق و ئێران خوازیارە نەك تەنیا كورد نەتوانێت نەوت و گازی خۆی بفڕۆشێت، بەڵكو هەرێمی كوردستان هەر نەمێنیت. بەڵام لەبەر بەرژەوەندییەكانی خۆی و ململانێكانی لەگەڵ ئێران و ڕووسیا، دەیەوێت سەرچاوەیەكی هەرزان و نزیك و ئاسانی وزەی هەبێت، كە هەرێمی كوردستان لە ئێستادا ئەو سەرچاوەیەیە. عیراق ئەگەر بەڵێنی ئەوە بدات بە توركیا ئەو وزەیەیی هەرێم دەینێرێت بۆ توركیا، عیراق بە هەمان شێوە و نرخ دەینێرێت، ئەوا بێ گومان توركیا بە خۆشحاڵیەوە پێێ باشە ئەو وزەیە لە عیراق بكڕێت نەك لە هەرێم. عیراق و ئێران ئەگەر نەتوانن بە ڕێگای یاسا و سەربازی و فشار ئەو كارە بكەن، ئەوا لە كۆتاییدا بە ئاسانی دەتوانن ئەو سازشە بۆ توركیا بكەن و توركیاش بكەنە پشتیوانی خۆیان دژ بە هەرێم. لە دۆخێكی وادا توركیا و ئێران و عیراق دژی فڕۆشتنی وزەی كوردستان بن، ڕووسیاش وەك سەرەكیترین یاریكەری گاز لە جیهاندا پشتگیریان بكات لەوەدا و، لە ڕووی یاساییەوە، ئەوا یاسا لای دەوڵەتان و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەوەیە كە عیراق دەیڵێت نەك كورد، لەم دۆخەدا ئەوا هەرێم بە ئەگەری زۆرەوە ناچار دەبێت كەیسی وزە ڕادەستی عیراق بكاتەوە. 
٥. ئەوەی لەم پرسەدا ڕۆڵی سەرەكی دەبینێت بۆ مانەوەی سامانی سروشتی هەرێم بە دەست كوردەوە، ئەمریكایە. ئەمریكا دەزانێت ڕادەستكردنەوەی وزەی كوردستان بە عیراق، واتە ڕادەستكردنەوەی وزەی كوردستانە بە سوپای پاسداران و لە بەرژەوەندی ئێران و ڕووسیایە. هاوكات گازی كوردستان وەك سەرچاوەیەك باس دەكرێت بۆ ئەوروپا لە ئایندەیەكی مامناوەند بۆ یەكێك لە شوێنگرەوەكانی گازی ڕووسیا. لێرەوەیە پشتگیری ئەمریكا، تاكە هێزی هەرێمە بۆ ڕێگرتن لە داگیركارییەكانی عیراق بۆ سەر سامانی سروشتی كوردستان. بەڵام پێویستە ئاگادار بین، پشتگیری ئەمریكا مسۆگەر نییە، چونكە كردنی گازی كوردستان بە سەرچاوەیەكی وزە بۆ ئەوروپا، لە ڕووی وەبەرهێنان و سیاسی و ئەمنی و دبلۆماسی و یاساییەوە كاری زۆری دەوێت، جگە لەوەی بڕی گازەكە و كاتی پێویست بۆ گەیشتنی ئەو گازە بە ئەوروپا ڕوون نییە، بۆیە ئەمریكا دەكرێت وزەی كوردستان بەو گرنگیە نەبینێت كە شایەنی ئەو سەرئێشانە بێت. بە تایبەت ئەگەر ئەمریكا و ئێران سەركەوتوو بوون لە مۆركردنی ڕێككەوتنامەی ئەتۆمی، ئەوا یەكێك لە داواكارییەكانی ئێران دەكرێت ئەوە بێت كە ئەمریكا پشتگیری وزەی كوردستان نەكات، لەبەرامبەردا ئێران بەڵێن بدات كە ئامادەیە ببێتە شوێنگرەوەی گازی ڕووسی بۆ ئەوروپا، یا هەندێ بەڵێن و ڕێككەوتنامەی تر. واتە سەركەوتنی ڕێككەوتنامەی ئەتۆمی زیانی گەورەی دەبێت بۆ كوردستان. تا ئێستاش هیوا ماوە بۆ مۆركردنی ئەو ڕێككەوتنامەیە. 
٦. ئەگەر ئەمریكا پشتگیری عیراق نەكات لەو پرسەدا، ئەوا لە ڕووی واقعیەوە، بە پێی ژینگەی سیاسی و سەربازی عیراق، پارتی و یەكێتی كە خاوەنی چەكدارن و كێلگەكانی نەوت و گاز لە كوردستانە و هەر بە خاكی كوردستانیشدا دەبێت تێپەربێت، ئەوا بە ئاسانی دەتوانن ڕێگری لە عیراق و مافیاكانی سۆمۆ بكەن لە فڕۆشتنی وزەی كوردستان. هەر بە پێی واقعی عیراق، ئەوا عیراق ئەو كات ناچار دەبێت پارتی و یەكێتی بكاتە شەریك و بەشیان نەبڕێت. بەمەش تاڵانكردنی نەوتی كوردستان جگە لە حیزبە كوردییەكان، لە لایەن عیراقیشەوە ئەنجامدەدرێت. بە تایبەت دوای دابەشبوونی شیعەكانی عیراق، ئەوا هەموو حكومەتێكی عیراق پێویستی بە دەنگ و پشتگیری پارتی و یەكێتی دەبێت لە بەغدا. كەواتە تاكە چارەسەر بریتییە لەوەی كار بكرێت و فشار بكرێت بۆ سنورداركردنی ئەو تاڵانی و هەڵە بەڕێوبردنە لە كەرتی وزەی كوردستان، نەك ڕادەستكردنەوەی بە عیراق. بە دڵنیاییەوە هێز نییە بتوانێت نەوت وگازی كوردستان بفڕۆشێت ئەگەر بەشی گەورەی پارتی و یەكێتی تێدا نەبێت. ئەو كات نەك مووچە چارەسەر ناكرێت، بەڵكو لەگەڵ كێشەی مووچە چەندین قەیرانی جۆراوجۆری تر درووست دەبن. ئەو كات پارتی و یەكێتیش خۆیان بە بەرپرس نازانن و تەنیا عیراق دەكەنە بەرپرس. 
٧. گلەیی و ڕەخنەكان لە حكومەتی هەرێم بەوەی كە بە خەراپترین شێوە مامەڵە لەگەڵ سامانی سروشتی كوردستان دەكات، ڕاست و درووستن. بەڵام چارەسەرەكە بۆ ئەو خەراپ مامەڵەیە، نەك چارەسەر نییە، بەڵكو قووڵكردنەوەی قەیرانەكە و زیادكردنی قەیڕانی ترە بۆ كوردستان. چونكە ناكرێت بڵێین عیراق بۆ بەرژەوەندی خەڵكی هەرێم دەیەوێت وزەی كوردستان كۆنتڕۆڵ بكات، چونكە عیراق كە بەرژەوەندی عەرەبی شیعەی باشوور و بەغدای بەلاوە گرنگ نییە، چۆن دەبێت كار بۆ بەرژەوەندی كوردستان بكات! عیراق خۆی رۆژانە زیاد لە چوار ملیۆن بەرمیل نەوت دەفڕۆشێت، چ پێویستی بە نەوتی كوردستانە؟ ساڵانە زیاد لە ٥ ملیار دۆلار گازی سروشتی خۆی بە فیرۆ دەدات، ئێستا بۆ مەبەستیەتی گازی كوردستان بگرێتە دەست! كەواتە مەبەستی عیراق نە بەرژەوەندی مووچەخۆرانی كوردستانە، نە مەبەستی باش بەڕێوبردنی وزەی كوردستانە و نەپێویستی پێیەتی لە ڕووی ئابووریەوە، تەنیا مەبەستی سڕینەوە و كۆنتڕۆڵكردنی هەرێمی كوردستانە. ئاشكرایە بە بێ سامانی سروشتی هەرێمی كوردستان، ئەوا سەرەكیترین پایەیی هەرێمی كوردستان دادەروخێت. كە مەبەستی عیراق تەنیا ئەوەیە.