لادانی سیاسی لە هەرێمی كوردستاندا

1 مانگ پێش ئێستا

د. فایەق گوڵپی
دژایەتیكردنی عێراقی نوێ، بە نموونە
مەبەست لە عێراقی نوێ ئەو دەوڵەتەی عێراقە كە دوای ڕووخانی رژێمی سەدام، بە هاوكاری ئەمریكا و  ئێران و كورد و ئۆپۆزسیۆنی عێراق دامەزرایەوە.
عێراقی نوێ دەستوری هەیە، عێراقی سەردەمی سەدام دەستوری نەبوو، لە سیستەمی سیاسی عێراقی نوێدا هەموو پێكهاتەكانی عێراق( عەرەب، كورد،توركومان و كلدوئاشوری و ئاین و ئاینزاكان) بەشداری دەكەن، لە عێراقی سەردەمی سەدامدا، تەنها یەك پێكهاتە (عەرەبی سوننە)  لە بەڕێوەبردنی سیاسەتدا بەشداری دەكرد.

دەوڵەتی عێراقی نوێ سیستەمی فرەحزبی وهەڵبژاردن و دەستاودەستكردنی دەسەلات و جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان  پەیڕەودەكات، عێراقی سەردەمی سەدام، سیستەمی یەك حزبی پەیڕەوە دەكرد، دەستاودەستكردنی دەسەڵات و جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكانی دەوڵەتی  بەلاوەنابوو.

لە دەستوری نوێی عێراقدا مافەكانی گەلی كورد لە سنوری هەرێمی كوردستاندا گەرەنتی كراون، لە مادەی ١٤٠ دەستوریشدا رێوشوێن بۆ چارەسەری ناوچە دابڕاوەكانی باشوری كوردستان دانراوە، لە عێراقی سەردەمی سەدامدا مافی گەلی كورد لە دەستوردا گەرەنتی نەكرابوو.

وا نزیكەی بیست ساڵە حزبە دەسەڵاتدارەكانی باشوری كوردستان( پارتی و یەكێتی) زیاتر لە رێژەی گەلی كورد، وەك نوێنەری گەلی كورد لە پڕۆسەی سیاسی عێراقدا بەشداریدەكەن، مافە ئابووری و سیاسییەكانیان بە زیادەوە وەردەگرن، لە سەردەمی عێراقی سەدامدا، حزبە دەسەڵاتدارەكان بە بەردەوامی سەركوتدەكران، كوردستان وێراندەكرا، سەركردە و ئەندامی حزبەكان زیندانی دەكران و لە سێدارەدەدران.

بەڵام ئەوەی كە لە حزبە دەسەلاتدارەكانی باشوری كوردستانی دەیبینین، وەك خۆی لەگەڵ عێراقی نوێیەدا ناجووڵێنەوە، وەك عێراقی كۆن و عێراقی سەردەمی سەدام لەگەڵ عێراقی نوێدا دەجوڵێنەوە.
دژی دەستوری عێراق سیاسەت دەكەن، ئەو مادانەی دەستوری عێراق كە سوودی بۆ كورد هەیە وەك مادەكانی ٤٨ و ١٢٠ و ١٤٠ هەوڵی جێبەجێكردنی نادەن.

 سیاسەتی دەرەوەی هەرێم لەگەڵ سیاسەتی دەرەوەی عێراق ناكۆكە، سیاسەتی ئابوری هەرێم، لەگەڵ سیاسەتی ئابوری عێراق نایەتەوە، هەرێمی كوردستان دژی بڕیارەكانی ئەو دادگای فیدراڵیەی عێراق  دەوەستێتەوە كە خۆی دەنگی بۆ داوە و نوێنەری خۆیشی تێدایە.
دەسەلاتدارانی هەرێم دۆستایەتی ئەو وڵاتانە دەكەن كە لە یەك كاتدا دژایەتی عێراق و دژایەتیی مافەكانی گەلی كورد دەكەن، دۆستایەتی ئەو وڵاتانە دەكەن كە دان بەو فیدڕاڵییەی هەرێمدا نانێن دەستوری عێراق گەرەنتی كردووە، دۆستایەتی ئەو وڵاتانە دەكەن كە عێراق بە بەشێك لە ئیمپراتۆری جارانی خۆیان دەزانن و هەوڵی داگیركردنەوەی دەدەن.
دەسەلاتدارانی هەرێم عێراقی نوێ  بە داگیركەر دەزانن،  توركیا و وڵاتانی تری ركەبەری عێراق  بە دۆستی خۆیان و  بە دۆستی گەلی كورد دەزانن، ئەم جۆرە لادانە سیاسیەی هەرێمی كوردستان نە راستە و نە بەرژەوەندی گەلی كوردی تێدایە، ئەگەر بەردەوامبێت و سنوری بۆ دانەنرێت و كۆتایی پێنەهێنرێت، شكستەكانی شۆڕشی ئەیلولی ١٩٧٥ و شۆڕشی نوێی ساڵی  ١٩٨٨، لەم ساڵانەدا  دووبارەدەبێتەوە.