وەهمی پەروەردە

2 مانگ پێش ئێستا

د. سەردار عەزیز
زۆر پێش كەسێكی وەك زیباكەلام بە گوێمانیدا بدات، دیدی ئەوەی كە گۆڕین و گەشە و چاككردنی كۆمەڵگا لە پەروەردەوە دەست پێدەكات، دەمێكە وەك كڵێشەیەكی لێهاتوە. من بەردەوام ئەم دەربڕینە حازرباشەم گوێ لێدەبێت. وەك زۆر دەبڕینی تر، ووتراوێكی بیرلێنەكراوەیە و ئەوانەی دەیڵێن، بڕوای تەواویان هەیە كە ئەگەر بێتوو ئەوە بكرێت، ئەوا گەشە و پێشكەوتن، مسۆگەرە، ئاغای زیبا زیاتر لە ئەوە ڕۆشت و بڕوای وەهایە ئەوە تاكە جیاوازی نێوان ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتە. كە بۆخۆی باڵاترین ئاستی دەبەنگییە، كە ڕۆژئاوا و وەرچەرخانی لە یەك هۆكار و فاكتەردا كورت بكەیتەوە. پرسی ئەوەی بۆچی ڕۆژهەڵات دواكەوت و ڕۆژئاوا پێشكەوت پرسێكی زانستی نیە، هێندەی دەربڕی دۆخێكی دەرونی بیمارە. دەمێكە ئیسلامییەكان پێوە گیرۆدەن و پرسیارەكەیان وەك جۆرێك لە سەرسوڕمان و نەدەبوایە ببێت، دەردەبڕن. بەتایبەتی زۆرێك لە موسوڵمانە سیاسییەكان خۆیان لە ئاستی مێژویی و كەلتوری و ئەخلاقی و چەندین بواری تردا باڵاتر دەبینن لە ڕۆژئاوا. ئەم دۆخە دەرونیەش وەهایكردوە كە پرسیارەكە نەبێتە پرسیارێكی مەعریفی بەڵكو هەمیشە وەها وەڵام بدرێتەوە، كە ئێمە لە هیچمان كەمتر نیە تەنها یەك بوار نەبێت، ئەگەر بێتوو ئەوە بكەین ئەوا پێشكەوتن مسۆگەرە.
پرسی پەروەردە تەنها كرۆكی پرۆژەی ئیخوان نیە. بەڵكو لای برادەرانی پەكەكە و چەپ و ماوییەكان و زۆری تریش دەیبینیت. چەمكی پەروەردە بە گشتی لای ئەو هێزانە ڕەواجی هەیە كە خاوەن ئایدەلۆجیان. بونی ئایدەلۆجیا وەهایان لێدەكات كە وەها بیربكەنەوە، ئەگەر بێتوو لە ڕێگای پەروەردەوە كۆمەڵگا بە ئایدەلۆجیاكەت ئاشنابكەیت و ڕای بهێنیت ئەوا نەوەیەكت دەبێت لە سەر بنەمای ئایدلۆجیاكەت و بە باشی ڕەفتار دەكات و كۆمەڵگا پێش دەكەوێت. ئەمە كرۆكی ئەفسانەكەیە. بەو مانایە بەكاربردنی دەزگای و سیستەمی خوێندن یان پەروەردە بۆ دروستكردنی مرۆڤ و كۆمەڵگایەكی ئایدەلۆجی. ئەم دیدەیە كە پاڵنەری ئەوەبوو حیزبە ئیخوانییەكان هەڵپەی دەست گەیشتن بە بواری پەروەردە بدەن و لەوێوە كۆمەڵگایەكی هەڵگری بیری خۆیان بەرهەم بهێنن.
ئەم دیدە لە میانەی ڕەخنە لە گۆڕاندا بەكاردەبرێت كە دەبوایە گۆرانیش وەهای بكردایە، پەنای بۆ پەروەردە ببردایە نەك چەك و پارە. 
ئەم دیدە حازرباشە لە چەندین لاوە هەڵەیە:
یەكەم، نە وەرچەرخانی ڕۆژئاوا تاك فاكتەرە و نە هیچ مۆدێلێكی گەشە لە دونیادا تاك فاكتەر بوە. گەر لە مێژوی بە ئایدەلۆژیاكردنی مرۆڤەكان و كۆمەڵگا بنواڕیت لە مێژودا، ڕەنگە كۆمیونیستەكان و ماوییەكان زەقترین نمونە بن، بەڵام لە هیچ كوێ نەبونە مایەی هیچ گەشەیەك. 
دووەم، بیركردنەوەی تاكڕەهەندی لە گەشە یان وەرچەرخان، بیركردنەوە نیە، هێندەی دەربڕینی كۆمەڵێك ڕستەی كڵێشەیی ئامادەكراوە. بەم پێیە ئەمجۆرە بیركردنەوە هەتا ئەوپەڕی ئاسانگەرایە و بێئاگایە لە مێژوو و فەلسەفە و قەیرانەكانەنی گەشە و مۆدێلەكانی.
سێیەم، ئەم جۆرە بەناو بیركردنەوە هەتا باڵاترین ئاست میكانیكییە. بەتەواوی بێئاگایە لە ئاڵۆزی مرۆڤ و مێژوی و كەلتوری و دۆخی جودای لە جێگا جیاوازەكاندا.زۆربەدڵناییەوە دەڵێت،ئەگەرئەمەبكەیت، ئەوا ئەوەت دەستدەكەێت. 
چوارهەم، ئەم جۆرە بیركردنەوانە نامێژویین. بەو مانایە ڕەنگە لە ساتەوەختێكدا پەروەردە گرنگ بوبێت، بەڵام مانای ئەوەنیە كە هەمیشە باشی پەروەردە حەتمەیەتی گەشەیە.
پێنجەم، ئەم مۆدێلە بێئاگایە لە هەموو ئەو تێزە زۆرانەی كە دەربارەی پرسی چیەتی گەشە و چۆنێتی كراون. لە كتێبی بۆچی گەلان یان دەوڵەتان شكست دەهێنن، جەیمس و حاتچەمئۆغلۆ گرنگی بە دەزگا و جۆری سەرچاوی سامان دەدەن. لای ستیفان دیركۆن شوناس و بایەخ و دیدی نوخبەیە. لە چەندین دەیەی ڕابوردوودا سەرجەم پرۆژەی مۆدێرنەگەریی بوو.
گەشە كاتێك دێتە دی كە بڕیار و خواست هەبێت بۆ گەشە. بۆ پیادەكرنی ئەم بڕیار و خواستە بە دوای بنەمای زانستیدا بگەڕیت بۆ چۆنێتی گەشە و مۆدێلە نزیكەكان. لە هەمانكاتدا بڕوابوون بە بونیادی ئاڵۆزی فرە رەهەندی و فرە قۆناغی. بۆ نمونە كاتێك ئایرلەندییەكان بڕیاریاندا بەرەو ئاراستەی گەشە بڕۆن، خوێندنیان خۆڕاییكرد، بەڵام ئەمە بە تەنها بەس نەبوو، دەبوو كارگە بهێنن بۆ ئەم خوێندەوارانە، لەم ڕوانگەیەوە پەنایان بۆ دوو سەرچاوە برد، یەكەم توێژی هەندەرانی ئایرلەندی و دووەم، داڕشتنی سیاسەتێكی باجداریی كە بە سودی كۆمپانیا گەورەكان بێت. پاشان سودبینی لە ئەندامێتی یەكێتی ئەوروپا و بەكاربردنی زمانی ئینگلیزی بۆ بوون بە دەروازی كۆمپانیا ئەمریكاییەكان بۆ ئەوروپا. لە هەمانكاتدا پشتیوانی خێزانەكان بۆ ئەوەی بتوانن مناڵەكانیان بەردەوامی بە خوێندن بدات. دووركەوتنەوە لە ئایدەلۆژیای ئایرلەندای كاتۆلیكی پاك، بە هۆی بیرمەند و بیرۆكراتێكی وەك ویتیكەرەوە. زۆر شتی تر. 
بەڵێ سیستەمی خوێندن نەك پەروەردە گرنگە. چەمكی پەروەردە چەمكێكی دژە ئازادییە. مرۆڤی پەروەردەكراو مرۆڤێكی داهێنەر نیە. بەڵام دەبێت سیستەمی خوێندنت پەیوەست بێت بە سیستەمی ئابوریتەوە. هەروەها سیستەمی سیاسیت ڕابەر و ئاسانكەری ئەم پرسە بێت. لە هەمانكاتدا نەترسیت لەوەی كە چینی ناوەندی ڕاستەقینە دروست بێت و داوای دیموكراسی ڕاستەقینە بكات، بەو مانایە واز لە مۆنۆپۆلی و خەیاڵی حوكمی هەمیشەیی و بنەماڵەی و خێزانی و خوشك و برایی بهێنیت.
ڕێگا بدەی خەڵك بیربكەنەوە. نەك بە سۆشیال میدیا هەموویان توشی نەخۆشی دەرونی بكەیت.