گەندەڵی سەرچاوەی كۆلێرایە

2 مانگ پێش ئێستا

د. سنور قادر كۆكۆیی
ماستەر لە پلان و بەڕێوەبردن لە سیستمی تەندروستی
"Corruption : source of Cholera"
"گەندەڵی سەرچاوەی كۆلێرایە"

ئەمە ووتەیەكی جیهانی یەو سەلمێنراوێكی زانستی پزیشكی و پەتازانی یە.

بەرەچاوكردنی ئەم وتەیەو گەر سەیری شەپۆلەكانی بڵاوبوونەوەی كۆلێرا بكەین، دەبینن ئەم نەخۆشییە نیشانەی نەخۆشی سیستمی سیاسی و بەڕێوەبردنەو هۆكارەكەشی فرەڕەهەندە:
۱.فراوانبوونی ئاسۆیی و ستونی شارەكان، دروستكردنی سیتی و كۆمەڵگەی نیشتەجێ بوون، بێ ڕەچاوكردنی ژێر خانی پێداویستی یە ژیاری یەكانی وەك ئاوو ئاوەڕۆ.
زۆرێك لە گەڕەكە نوێ یەكانی قەراغ شار، پەنا دەبەنە بەر ئاوی تانكەرو بیرەكان، ئەمانەش لەڕووی تەندروستی ییەوە پاكژ نین.

۲.كۆنی و نۆژەن نەكردنەوەی تۆڕی دابەشكردنی ئاو، مامەڵەی نازانستی لەگەڵ سەرچاوەكانی دابەشكردنی ئاو، بۆ نمونە تێكەڵ بوونی ئاوەڕۆی دووكان، لەگەڵ ئاوی خواردنەوەی سلێمانی، تەنها مامەڵەیەك پێش دابەشكردنەوەی ئاوەكە، بۆ پاكژكردنەوەی، فیلتەر و كلۆرە، ئەمەش بەهۆی نەبوونی بودجەوە.

۳.مامەڵەی نازانستی، دامەزراوە تەندروستی یەكان، لە سەرەتای دەركەوتنی پەتاكەو و هەوڵدان بۆ شاردنەوەی، بڵاو بونەوەی پەتاكە فراوانتر دەكات، بەشێوەیەك كە كۆنترۆڵكردنی گرانتر وباجە مرۆییەكانیشی زیاتر دەكات.

٤.بڵاو بوونەوەی پەتا پەیوەندی بە ئاسایشی نیشتمانییەوە هەیە: لەسەرەتاكانی دەركەوتنی دا پێویستە تیمێكی فرە ئاست دروست بكرێت لە وەزارەتی تەندروستی و لایەنە پەیوەندیدارەكانی تری پەیوەست بە ئاسایشی خۆراك و ژینگەو ئاوەوە بۆ لێكۆڵینەوە لە سەرچاوەی بڵاو بوونەوە، شێوازی فراوانبوون و ڕێكارەكانی بەرگرتن لە بڵاوبوونەوەی"Outbreak Investigation and Prevention".

٥. بە سیاسی كردنی پەتا، شاردنەوەی داتا بە هۆی كێبەركێ نادروستی سیاسی زۆنی زەردو سەوز، وەك ئەوەی لەكاتی بڵاو بوونەوەی كۆرۆناش بینیمان دەبێتە هۆی زیاتر تەشەسەندنی پەتاكەو لەمپەرە بۆ چارەسەری بڵاو ببوونەوە كاتێك پەتاكە تەنها لە ناوچەیەكی بچوك بڵاو دەبێتەوەو كۆنترۆڵكردنی ئاسانترە.

ئەگەر پلانێكی ستراتیجی بۆ چارەسەركردنی ئەو كێشانەی لەسەرەوە باس كران دانەنرێت، ئەوا لە ساڵانی داهاتوودا، چەندین شەپۆلی تری كۆلێرا دەبینین، بە تایبەتی كە ئەم ماوەیە دروستكردنی چەندین پرۆژەی ستی و كۆمەڵگەی نیشتەجێ بوون دەستی پێكردوە بێ ڕەچاوكردنی توانای بەرگەگرتنی تۆڕی ئاو و ئاوەڕۆی ناو شارەكان!
بەڵام لەسەروو هەموو ئەمانەشەوە هەرچەندە "دووكانی بەكر و دو قاڵب سابوونمان هە بێت " خۆشبەختانە بە چەند ڕێكارێكی سادەو سەرەتایی دەتوانین لە مەترسی ئەم پەتایە بەدووربین وەك؛ دووركەوتنەوە لە خواردنی دەرەوەو سەردانەپۆشراو، شوشتنەوەی سەوزەو میوە پێش خواردنیان و كوڵاندنی ئاو و پاشتر ساردكرنەوەی بۆ خواردنەوە.
بەهیوای سەلامەتی و تەندروستی  هە مووان !!