بێكاری، هەژاری، گەندەڵی، سێكوچكەی نەهامەتییەكانی گەلانی عێراق

4 مانگ پێش ئێستا

سەركۆ یونس* 
لەدوای هەڵبژاردنە پێشوەختەكەی ئۆكتۆبەری ساڵی پار، بردنەوەی رەوتی سەدر و سووربوونی سەدر لەسەر پێكهێنانی كابینەی زۆرینەی نیشتمانی، پاشان كشانەوەی ڕەوتی سەدر لەئەنجومەنی نوێنەران و دەست لەكێشانەوەی بەكۆمەڵی ئەندامانی سەدر، لەپاش هەوڵەكانی چواچێوەی هەماهەنگی  بۆ پێكهێنانی كابینە و بەربژێكردنی سودانی بۆ سەرۆك وەزیران. خۆپیشاندانی جەماوەری ڕەوتی سەدر و نوێژی بەكۆمەڵی لایەنگرانی سەدر، چوونەناوەوەیان بۆ ناو ئەنجومەنی نوێنەران، ڕەوشی سیاسی و ئەمنی عێراق بەگشتی و بەغدای پایتەخت بەتایبەتی ئاڵۆزو مەترسیدارە.

هۆكارەكانی پشت پێكنەهێنانی كابینەی نوێ لەعێراقدا، زۆرن، هۆكاری سیاسی وئابوری و فشاری وڵاتانی ئیقلیمی بەگشتی و كۆماری ئیسلامی بەتایبەتی.
لێرەدا، باس لەهۆكارە ئابورییەكان و قەیرانە بێ كۆتاكانی گەلانی عێراق دەكەین، لەدوای پرۆسەی ئازادییەوە.

*بێكاری:
وەك دەردێكی كۆمەڵایەتی و ئابوری لەدوای پرۆسەی ئازادی عێراقەوە ساڵ لەدوای ساڵ قەبارەكەی گەورەتر و زیاتر دەبێت، بەپێ ی ئامارەكان، ڕێژەی بێكاری لەئێستادا نزیك دەبێتەوە (%30 بۆ 40%) لەهەندێ پارێزگای باشور، ڕێژەی (50%) بێكارن، هەرێمیش بێ بەش نی یە لەم دیاردەیە، قەبارەی بێكاری ساڵانە بەرزتر دەبێتەوە، بەتایبەتی دوای ئەوەی نزیكەی  نۆ ساڵە، یاسای بودجەی هەرێمان نیە.
بێكاری لەعێراقدا، زیاتر لەچینی گەنجاندایە، ساڵانە 180 هەزار  گەنج لەكوڕان و كچان، لەزانكۆو پەیمانگاكان لەسەرتاسەری عێراق دەبنەخاوەن بڕوانامە و ئامادەن بۆ كاركردن، بەڵام نەكەرتی گشتی و نەكەرتی تایبەت توانای وەڵامدانەوەی ئەم قەبارەگەورەییەی دەستی كاری نی یە، هەربۆیە ئەم ژمارەیەش دەچێتە سەر قەبارەی بێكاری لەعێراقدا.

* هەژاری:
لەڕاستیدا هەژاری، وەك دیاردەیەكی ئابوری و كۆمەڵایەتی لەعێراقدا بەردەوامە و ساڵ و لەدوای ساڵ، قەبارەی هەژاری زیاترو زیاتر دەبێت، ئامارەكانی ئەم دیاردەیە ترسناك و جێگای هەڵوێستەكردنە.
لەزانستی ئابوریدا، هەژاری پێناسە دەكرێت بەوەی كە تاكی كۆمەڵگە، دەستیان بەدەرامەتی دارایی و پێداویستییە سەرەكییەكان، بۆنزمترین ئاستی ژیان نەگات. لەلایەكی ترەوە هەژاری بەواتای ئەوە دێت كەئاستی داهاتی رۆژانەی تاك بە پێی ستانداردەكانی یونیسێف نزمە، بەشێوەیەك ناتوانێت پێداویستییەبنەڕەتیەكانی  پڕبكاتەوە.
لەڕاستیدا، كەسان وخێزانەكان، لەهەژاریدا دەژین، بەبێ یەكەی نیشتەجێ بوونی گونجاو و ئاوی پاك و خۆراكی تەندروست و چاودیری پزیشكی، بێگومان بۆ هەر كۆمەڵگایەك پێوەری تایبەت هەیە بۆ دیاری كردنی ڕێژەی هەژاران لەدانیشتوانیان، لەئێستادا ژمارەیەكی زۆری مرۆڤ هەوڵی بەدەستهێنانی خەرجییەكانیان دەدەن.
بەپێ ی بانكی نێودەوڵەتی، نزیكەی 711 ملیۆن كەس لەهەژاری قورسدا دەژین، ژیان بەسەر دەبەن بەكەمتر لە1.90 دۆلار لەڕۆژێكدا لەساڵی 2021، ئەمە دەكاتە نزیكەی 10% لەدانیشتوانی جیهان.
لەعێراقدا، ژمارەی فەرمییەكان لە ڕێژەی هەژاری راستەقینە  ناتەواون، بەتایبەت ئەم ژمارانە لایەنی فەرمی حكومی ئیحراج دەكات.
لەچوارچێوەی پێوەرەكانی ساڵی 2021 دا، وەزارەتی پلاندانانی عێراق، دەڵێت، تێكڕای هەژاری گەشتوەتە 27%  بەزیادەی 3% تێكڕای بنەڕەتی، دەرئەنجامی بڕیاری حكومەت بەدابەزاندنی بەهای دینار لەكۆتاییەكانی 2020دا.
بەڵام ڕاپۆرتی ڕێكخراوی خۆراك و كشتوكاڵی جیهانی(فاو) لەگەڵ بانكی نێودەوڵەتی وبەرنامەی خۆراكی جیهانی، دەڵێت، ڕێژەی هەژاری لەنێوان (7% بۆ 14%) زیاتر بووە لەدوای بڕیاری گۆڕینی بەهای دینارەوە.
لەڕاپۆرتەكەدا ئاماژە دەدات، بڕیاری دابەزاندنی بەهای دیناری، لەماوەی كورتدا دەبێتەهۆی زیادبوونی ژمارەی هەژاران لەوڵاتدا لەنێوان (2.7 ملیۆن كەس بۆ 5.5 ملیۆن كەس) ئەمە جگەلەوەی دەرئەنجامی كۆرۆناڤایرۆسیش ڕێژەكەی گەورەتر كردووە.
لەساڵی 2020دا، تێكرای هەژاری لەعێراقدا، گەورەتر بوو، بەشێوەیەك نزیكەی (%40) دانیشتوان كەژمارەیان (40) ملیۆن دەخەمڵێنرێت، بەهەژار ئەژمار دەكرێن بەپێ ی بانكی نێودەوڵەتی.

* گەندەڵــــــی:
گەندەڵی بەدیاردەیەكی ڕۆژگاری ئەمڕۆی حكومڕانانی دەوڵەتی عێراق دادەنرێت، كەچەندین كاریگەری خراپی لەسەر ئابوری هەیە، لەهەمووی قورستر دەبێتە ڕێگر لەبەردەم پەرەپێدانی ئابوری، هەروەها دەبێتەهۆی زیادبونی ڕێژەی هەژاری و بەرزكردنەوەی تێكرای بێكاری. 
گەندەڵی، كێشەكۆمەڵایەتییەكان زیاد دەكات و دەبێتەهۆی ناسەقامگیری سیاسی، ئەمەش لەعێراقدا ڕەنگیداوەتەوە.
گەندەڵی، بەهەڵسوكەوتی دوور لەبنەما ئایینیەكان و بەهائەخلاقییەكان ئەژمار دەكرێت، دەركەوتنی ئەم دیاردەیە دەگەرێتەوە بۆ هۆكاری سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی كۆمەڵگا، لەوانەیە سەرچاوەكەی ناوخۆیی بێت یان دەرەكی، ئەمەش كاریگەری خراپی هەیە لەسەر ژێرخانی ئابوری وكۆمەڵایەتی.
بەفیرۆدانی سامانی نیشتمانی لەعێراقدا، لەئاستێكی بەرزدایە، لەماوەی بیست ساڵی ڕابردودا بەسەدان ملیار دۆلار، بەفیرۆدراوە.
گەندەڵی، لەسەرجەم ئاستەكانی حكومەتدا بڵاوبووەتەوە، لەساڵی 2021 بەرهەم ساڵح، سەرۆك كۆمار، ئاشكرای كرد، كەنزیكەی 150 ملیار دۆلار لەداهاتی نەوت، براوەتە دەرەوەی وڵات، لەمیانەی گرێبەستی گەندەڵ، لەدوای 2003ەوە.

لەماوەی ساڵی 2013 تا 2021، پێوەرەكانی گەندەڵی لەلایەن ڕێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتیەوە ئاشكرای كرد، كەكەرتی گشتی عێراقی گەندەڵی بڵاوبووەتەوە بەشێوەیەكی مەترسیدار، لەپێوەری (0تا 100) ژمارەی خاڵەكانی عێراق، كەلەنێوان (16 بۆ 23) خاڵدایە. ئەم خاڵانەش زۆر نزمن، ئەمەش مانای نەبوونی شەفافیەت دێت.
لەڕیزبەندی 180 وڵات، عێراق پلەی 157 گرتوە، واتە لەخراپترینەكانە.
گەندەڵی لەعێراقدا، لەدیاردەی تاكەكەسیەوە دەرچووە و لەئێستادا دیاردەیەكی گشتیە، زۆربەی كوتلەپەرلەمانییەكان و لایەنەبەشداربووەكانی حكومەت، لەئاستی وەزیر و كاربەدەستان دەستیان بەگەندەڵییەوە گلاوە، بەشێوەیەك سیمای سەرەكی ئیدارەدانی دەوڵەتی عێراقی، بەگەندەڵی دەناسرێتەوە.

بەپێ ی ڕاپۆرتێك لەساڵی 2021 دا، كەلەلیژنەی دەستپاكییەوە دەرچووە، نزیكەی 52 وەزیر وپلەباڵا، یاداشتی ئاگاداركردنەوەیان بۆ دەرچووە، هەروەها نزیكەی 491 ئاگاداركردنەوە دەركراوە لەدژی 329 لەگەورەبەرپرسان و پلەتایبەتەكان.
زەرەروزیانەكانی عێراق، لەساڵی 2005 ەوە لەپرۆژە وەهمیەكان، نزیكەی 300 ملیار دۆلار بووە، بەشێوەیەكی كرداری لەگەنجینەی دارایی عێراقەوە ڕاكێشراوە، زۆربەی ئەم پارانە چووەتە گیرفانی لایەنەسیاسیەكانەوە.
بەپێ ی ڕاپۆرتی وەزارەتی پلاندانان، نزیكەی 9 هەزار پرۆژەی وەهمی، لەجۆری گەورەو بچوك، بودجەی بۆ تەرخان كراوە.

لەئێستادا خزمەتگوزارییەگشتییەكانی ئاوو كارەباو تەندروستی و ڕێگاوبان، لەنزمترین ئاستدایە و بەدەستهێنانی پێداویستیەكانی ژیان لەلای تاك و خێزانی عێراقی بەگران دەست دەكەون، سەرەڕای بەرزی ئاستی گشتی نرخەكان.

ئەوەی تائێستا حكومەتی هێشتووەتەوە، بەرزی نرخی نەوتە، عێراق ڕۆژانە زیاتر لە3 ملیۆن و چوار سەد هەزار بەرمیل هەناردە دەكات و بەو داهاتانە، خەرجییەگشتیەكانی دەوڵەت دابین دەكرێت، بەپێ ی داتاكان (90%) لەبودجەی خەمڵێنراو بۆ مووچەی فەرمانبەران وخەرجی وەزارەتەكان ودامەزراوەكان دەڕوات. لەساڵی 2021دا داهاتەكان بە101 ترلیۆن دینار و واتە نزیكەی 69 ملیار دۆلار بووە.
ئەوەی زیاتر بارودۆخی تاكی عێڕاق و هەرێمی بە ئاڕاستەی هەژاری بردوە، بەتایبەتیكردن (خصخصە) زۆربەی سێكتەرەكانی ژیانە وەك(كارەبا، ئاو، نان، سوتەمەنی، گواستنەوەو گەیاندن، تەندروستی، پەروەردەو فێركردن و خوێندن بە هەموو قۆناغەكانییەوە، كشتوكاڵ، بازرگانی، نەوت وگاز.......هتد بەبێ ئەوەی لانی كەمی بژێوی تاك مسۆگەر بكرێت و دڵنیایی تەندروستی بۆ تاك مسۆگەر بكرێت، هەموو چەمكەكانی ژیان ڕادەستی كەرتی تایبەت كراوە، بەسود وەرگرتن لەو چەترەی دەسەڵاتداران بۆ سەرمایەدارەكانیان مسۆگەر كردوە، سەرمایەدارەكان یاری بە سەروەت وسامانی  خەڵك دەكەن.
بەشێوەك كەرتی تایبەت قەبە بووە، توانای دارایی لەحكومەت زیاترە، لەكاتێكدا دەسمایەی ئەم سەرمایەدارەقەبانە لەخاك و ئاووهەواو سەرزەوی و ژێرزەوی ئەم ووڵاتەوە سەرچاوەی گرتوە.

ئەم هۆكارانە و بەردەوامی كێشەسیاسیەكانی ناو لایەنەكان، ئایندەی دەوڵەتی عێراق بەنادیاری و ناڕوونی دەهێڵێتەوە، بەجۆرێك پێشبینی باشی لێ بەدی ناكرێت.


*ئابووریناس