مەترسییەكانی دابەزینی نرخی نەوت

3 مانگ پێش ئێستا

سەركۆ یونس*
دوای سەپاندنی سزاكانی ئەمەریكا و ئەوروپا، بۆ سەركەرتی بانكی ودارایی و بازرگانی ڕووسیا، مۆسكۆ لەبەرامبەردا بەبیانووی لێچوون و نۆژەنكردنەوە لەبۆری سەرەكی غازی نۆرد ستریم1، هەناردەكردنی غازی بۆ ئەڵمانیا و بەشێك لەوڵاتانی ئەوروپای وەستاندووە، بەم هەنگاوە نرخی غاز بەڕێژەی 30% بەرزبووەتەوە.
گرانبوونی نرخی غاز، بۆ بەرهەمهێنان و بەكاربردنی ماڵان لەئەوروپا، گەورەترین مەترسی ئەم زستانەی وڵاتانی ئەوروپایە.

ئەم بابەتە و هەندێ هۆكاری تریش، بەهای یۆرۆی ئەوروپایان بۆ ئاستێكی نزم دابەزاندووە، كەمەترسی ئەوەی هەیە زیاتر داببەزێت بەرامبەر دراوەجیهانییەكان و دۆلاری ئەمەریكی بەتایبەتی، لەئێستادا $1 = 0.99 یۆرۆ.

ئەگەر ئێران بگەڕێتەوە ناو بازاڕی نەوتی جیهانیەوە، ئەوا بێ گومان نرخی نەوت، ڕاستەوخۆ دادەبەزێت.
ئێران، جگەلە گەمارۆی دەیان ساڵە، لەسەردەمی ئیدارەی ترەمپدا، چەندین سزای نوێ ی بەسەردا سەپێنرا، بەتایبەت سزای قەدەغەكردنی هەناردەكردنی نەوتەكەی، كەپێشتر زیاتر لەملیۆن بەرمیل/ڕۆژانەی هەناردە دەكرد ولەم ڕێگەیەوە دۆلاری دەستدەكەوت.
لەپێش سزاكانی واشنتۆن و ڕۆژئاوا، ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت لەئێران نزیكەی 3.8 ملیۆن بەرمیل/ڕۆژانە بوو.
لەئێستادا دانوستاندنەكانی رۆژئاوا و ئێران، بەمەبەستی گەڕانەوەی تاران بۆ سەر مێزی گفتوگۆ و ڕێكەوتن، كۆبونەوەكانیان چر كراوەتەوە.
لەڕاستیدا، ئێران چەند پێویستی بەڕێكەوتن و لابردنی سزاكانە و لەهەمانكاتدا ئەمەریكاو ئەوروپا، زیاتر پێویستیان بەڕێكەوتن هەیە، بەتایبەت بۆ نەوت وغازی سروشتی، ئەم هەوڵانەی ڕۆژئاوا، زیاتر خۆی لەئامانجەئابورییەكانەوە دەبینێتەوە. بەتایبەت دوای ئەوەی بەهۆی سزائابوری و بازرگانییەكانی ڕۆژئاوا بۆ سەركەرتی نەوتی ڕووسیا درا، ڕۆژئاوا دەیەوێت، لەڕێگای ئێرانەوە قەرەبووی كەمبونەوەی قەبارەی نەوت بكاتەوە و نرخ داببەزێنێت، بەڵام تا ئێستا لەكۆبونەوەكان، شتێكی ئەوتۆ بەدەستنەهاتووە.
لەماوەی ڕابردودا، ئۆپێك و وڵاتانی كەنداو بەگشتی و سعودیە بەتایبەتی دژی زیادكردنی قەبارەی بەرهەمهێنان و هەناردەكردن بوون، تەنانەت شا سەلمانی جێنیشینی سعودیە، بەئاشكرا داواكارییەكەی جۆبایدنی سەرۆكی ئەمریكای لەم بوارەوە ڕەتكردەوە.
لەدواین كۆبونەوەی ئۆپیك پڵەسدا، بڕیار درا، بەكەمكردنەوەی قەبارەی بەرهەمهێنان بەبڕی 100هەزار بەرمیلی ڕۆژانە، بەم هەنگاوە نرخی نەوت بەڕێژەی 3% زیادی كرد.

هەڵاوسانی بازاڕ، بۆ سەرجەم كاڵاوشمەكەكان، قەیرانێكی گەورەی جیهانییە، لەم لایەنەوە وڵاتانی هەناردەكاری نەوت، پێیان باشە ئاستی هەناردەكردنی نەوت بەم شێوەیە یان كەمتر بێت، بۆ ئەوەی بەداهاتی بەدەستهاتووی نەوت كە تاڕادەیەكی باش گەنجینەكانییان پڕبووەتەوە، بتوانن پێداویستی وڵاتەكانیان دابین بكەن بەگشتی و خۆراك و خواردەمەنی بەتایبەتی.
هەربۆیە هەر دابەزینێك لەنرخی نەوت، ڕاستەوخۆ دەبێتەهۆی كەمبونەوەو دابەزینی داهاتی وڵاتانی هەناردەكار، لەم ناوەندەدا عێراق و هەرێم، دەكەونە ژێر مەترسی ئەم كارەساتەوە.چونكە لەعێراقدا زیاتر لەڕێژەی 90% داهاتەكان، پشت بەداهاتی نەوت دەبەستێت.
هەرێمی كوردستانیش، بەپێ ی داتاكانی حكومەتی هەرێم، ڕۆژانە 420 هەزار بەرمیل هەناردە دەكات، مانگانە  بەتێكڕا نزیكەی 550 ملیۆن دۆلار لەداهاتی نەوتەوە دابین دەكرێت بۆ مووچەو خەرجییەكان، بەداخەوە بەهۆی زۆری تێچوونی دەرهێنان و گواستنەوە و بەبازاڕكردن، تەنها ڕێژەی 49% داهاتی نەوت دەگەڕێتەوە بۆ حكومەتی هەرێم!

لەئێستادا وڵاتانی ئۆپێك پڵەس، نایانەوێت ئاستی بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوت زیاد بكەن، بۆئەوەی نرخی نەوت بەبەرزی بمێنێتەوە.
ئامانجەكان جیاوازو جۆراوجۆرن، ئامانجی ڕووسیا، لێدانە لەئابوری وڵاتانی بەكارهێنەری نەوت، وڵاتانی یەكێتی ئەوروپا و ئەمەریكا بەتایبەتی، بێگومان وەك كاردانەوەی سزاكان.
بەڵام ئامانجی وڵاتانی هەناردەكاری نەوت(ئۆپێك) بەدەستهێنانی داهاتی زیاترە بۆ بودجەی وڵاتەكانیان، تابتوانن لەم هەڵاوسانە قورسەدا، پارەی پێویست بۆ خەرجیەكانیان دابین بكەن.

ئەوەی لەئێستادا مەترسییە لەسەر دابەزینی نرخی نەوت، ڕێكەوتنی ئێران و وڵاتانی ڕۆژئاوایە، بەگەڕانەوە بۆ دانوستان وڕێكەوتن ولابردن و سووككردنی سزاكانی سەر تاران، بەتایبەتی لەهەناردەكردنی نەوتدا، ڕاستەوخۆ قەبارەی نەوت زیاد دەكات، بەمەش نرخی نەوت دادەبەزێت، چونكە ئێران نەوتێكی عەمباركراوی زۆری هەیە، كەبەنزیكەی 100 ملیۆن بەرمیل نەوت دەخەمڵێنرێت. 
هەروەها دەتوانێت، زیاتر لە یەك ملیۆن بەرمیل/ڕۆژانە، نەوت هەناردە بكات، بەمەش قەبارەی نەوت لەبازاڕەكاندا زیاد دەبێت و خستنەڕوو بەرەو زیاد بوون دەبات و نرخی نەوت دادەبەزێت.

ئەوەمان لەبیر نەچێت بەشێكی زۆری وڵاتان، لەپاش گرانبوونی غاز لەئێستادا بۆ بەكارهێنانی پیشەسازی و بەكاربردنی ماڵان ڕوویان لەنەوت كردووە، هەر ئەمەش یەكێك بووە لەهۆكارەكانی بەرزبونەوەی نرخی نەوت.
ڕێگاچارەكانی كۆرۆناڤایرۆس لەچین، كەلەدوای ئەمەریكا بەدووەم بەكارهێنەری نەوت دادەنرێت، خواستی نەوتی زیاتر كرد.

ئەوەی پەیوەستە بەهەرێمەوە، مەترسییەكە گەورەترە، چونكە هەرێم، بۆ دابینكردنی خەرجی مووچە و كاروباری حكومەت، بەڕێژەی 88% پشتی بەداهاتی نەوتی فرۆشراو دەبەستێت. ئەگەر خوانەخواستە نرخی نەوت داببەزێت، ڕاستەوخۆ هەرێمی كوردستان، تووشی قەیرانێكی گەورەی دارایی دەبێتەوە، ئەمە لەكاتێكدا پەیوەندی هەولێرو بەغدا، بەدۆخێكی خراپدا گوزرەر دەكات، ناردنی 200 ملیارەكەی بەغدا، كێشەی تێدایە و ئەستەمە دوای بڕیارەكەی دادگای فیدڕاڵی، لەسەر دۆسیەی نەوتی هەرێم، ئەو گوژمەیە وەك جاران بنێردرێت.

ئەوەی زیاتر بارگرانییەكە لەسەر خێزان ودانیشتوانی هەرێم قورستر دەكات، نەبوونی نەوتی سپی یە بۆ بەكاربردنی ڕۆژانەی ماڵان، دەتوانین بڵێن بۆ ئەم زستانە 90% خێزانەكانی هەرێم، نەوتی سپی پێویستیان نی یە.
نرخی بەرمیلی نەوتی سپی بۆ ماڵان، لەسەروو 250 هەزار دینارەوەیە، كەنرخەكەی بەرزە و هەموو خێزانێك ناتوانێت بەم نرخە، نەوتی پێویست دابین بكات، ڕەوشی كارەبای نیشتیمانیش لەو ئاستەدا نی یە، كەپشتی پێ ببەسرێت.

هەربۆیە، پێویستە حكومەتی هەرێم، لەپێش هاتنی وەرزی زستان، بەلایەنی كەمەوە هەموو خێزانێك بەرمیلێك نەوتی كواڵیتی بەرزی بۆ دابین بكات، تا بارگرانییەكە سووكتر ببێت.

بەكورتی، هەر دابەزینێك لەنرخی نەوت، ڕاستەوخۆ بارودۆخی ئابوری ودارایی هەرێم، بەرەو دۆخێكی نالەباری گشتگیر دەبات، كەمووچەی مووچەخۆران، گرنگتریان دەبێت.

*ئابووریناس