دوانەی مەحاڵ: مرۆڤی بێگوناه و كۆمەڵگای بێتاوان!

10/09/2022

ڕێبین ئەحمەد رەشید
گەورەكردنی تاوان و گوناهی كەسیی وەك ماچێكی نێوان دوو خۆشەویست، سفوری كچێك و شەرابخۆری شەرابخۆرێك وایكردووە گوناه و تاوانە گەورە و گشتییەكانی وەك ناعەدالەتیی، زوڵم، درۆ، ڕیابازیی و ماسكپۆشیی بچوكببنەوە یان هەر نەبیندرێن.
سەلەفیی "تەوژمی وەهابیی و هەموو ئەوانەی لە مناڵدانی دەزێن" و ئیسلامی سیاسیی" هەردوو باڵە بێچەك و چەكدارەكەی" بەرپرسیاری سەرەكیی ئەم دیدەن  بۆ گوناه و هاوكات گەورەترین یارمەتیدەری  سەرڕێخستنی ستەمكاریین بۆ سەر شاڕێگەیەك كە بەردەوام لەهەمان بازنەدا دەمانخولێنێتەوە، دەمانكولێنێتەوە و دواتریش دەمانكوڵێنێتەوە.
هەر پێغەمبەرێك كە بووە بە پێغەمبەر لە ئەسەری كوڵان و  جۆششی ناخییەوە بووە بە پێغەمبەر نەوەك بە  تەكلیف و كۆشش و ئەنجامدانی كۆمەڵێك واجباتی دینیی و ئەخلاقیی، بەقەولی نالی پێش ئەوەی عاقڵبووبێت عاشق بووە، پێش ئەوەی بەشوێن وابجاتدا گەڕابێت بەشون ئیماندا گەڕاوە، پێش ماڵی خودا بەشوێن خودا خۆیدا گەڕاوە:
عاشق هەوەسی مەیكەدە و عیلمی بەسیتە
عاقڵ تەلەبی مەدرەسە و جەهلی مورەككەب
وەزیفەی پێغەمبەرایەتی لەودیو سنوورەكانی بكەو مەكەیەكی وشك و برینگەوە نەبێت لە حەوسەڵەو تەقالای كەسدا نەبووە ئەنجام بدرێت. پێغەمبەرایەتیی پێویستی بەچاكبوونە نەوەك چاكەكردن. چاكە كردن وەك هەر وەزیفەیەكی غەریزیی دیكەی مرۆڤ غەریزەیەكی ئانی و زوو تێپەڕە، بەڵام چاكبوون وەزیفەیەكی  ناوەكیی و هەمیشەییە، بەرگەی زەمەن دەگرێت و بەتێپەڕبوونی ڕۆژگار و كاریگەرە دەرەكییەكانی ئەم خۆی وەك ئەوەی كە هەیە  ڕادەگرێت و ناكەوێتە ژێر كاریگەری فەزای دەرەكیی. چاكبوون كاری عیشق و دڵ و سوتانە چاوی لەسود و بەرژەوەندیی نییە، چاكەكاری كاری عەقڵ و زیهنە، عەقڵیش زیاتر كاری بە سوودوبەرژەوەندیی هەیە جا بەڕژەوەندییەكە دەروونیی بێت یا جەستەیی. بە قەولی مەحویی پەروانەی دڵ و بولبولی عەقڵ وا بەو ئاسانییە پێك نایەن:
پەروانەیەك بە بولبولی وا وت كە بوالفچول
سووتانە ئیشی ئەهلی مەحەببەت، نە هوولەهوول
ڕێبەرێكی دینیی، فەرمانڕەوا و حاكمێك تا عەدالەتی ناوەكی لە خودی خۆیدا نەبێت و خۆی لەخۆیدا كەسێكی عەدالەتخواز و  موعتەدیل و چاك "نەوەك چاكەكار" و میانەڕە و نەبێت هەرگیز ناتوانێت عەدالەتی دەرەكیی و چاكەی گشتیی بچەسپێنێت.
 لەمەسنەویدا هاتووە ئەو ڕۆژەی موسا دەكرێتە پێغەمبەر خوداو فریشتەكان بە وردیی  چاودێریی دەكەن. موسا شوانی كۆمەڵێك ماڵات دەبێت، ناگەهان كاریلەیەكی بچوك تەرە دەبێت وبەهەموو ئەو هێزەی لەبەدەنیدا هەیە هەڵدێت و ڕادەكات، موساش بەهەموو هێزی بەشوێن ئەم كاریلەیەدا دەكەوێتە غاردان. ئەم ڕادەكاو موساش بە دوایدا،  موسا بەتەواویی هیلاك دەكات، عارەق لە ناوچاوانی دەتێكت و هەناسەی سوار دەبێت. كاریلە بڕەستی لێ دەبڕدرێت و خۆی دەدا بەدەست هێز و بازووە گەورە و زەبەلاحەكەی موساوە. خوداو فریشتەكان بەوردیی تەماشای موسا دەكەن. فریشتەكان چاوەڕوانیی ئەوە لەموسا دەكەن شوشەی هێز و  قەهر و تووڕەیی نێرانەكەی بڕژێ بەسەر ئەم كاریلە بەستەزمانەدا و تۆڵەی هەموو ئەو ماندوویەتییەی لێبكاتەوە. موسا پێچەوانەی ئەمە دەكات، كاریلە دەخاتە نێو كۆشی و دەستێك بەسەر سەرە بچوكەكەیدا دەهێنێت و پێی دەڵێت: كە بەزەییت بەمندا نەدەهاتەوە خۆت چی؟ بۆچی بەزەییەكت بە خۆتدا نەهاتەوە؟ نابینی چۆن وەك من هەناسەت سوار بووە و لە پێ كەوتوویت. مەولانا دەڵێت كە خودا و فریشتەكان ئەمەیان دی خودا وتی تەواوە خۆیەتی، ئیدی بڕیاری دا موسا دەبێت ببێتە پێغەمبەر و  وتی ئەم پیاوە بەكاری پێغەمبەرایەتیی دێت. جارێكی دیكە یكە نەوەیەكی دیكەی ئادەمی نیشانی فریشتەكان دایەوەو سەلماندییەوە كە انی اعلم ما لاتعلمون. 
پێغەمبەرایەتی و ڕێبەرایەتیی ئایینی مووسایەكی بازوو بەهێزی ناوێت، ئەوەی كە داخوازیی پێغەمبەرایەتییە هەر پێغەمبەرێك یا ڕێبەرێكی ئیمانیی و دینییە شەفەقەتێكی بەهێزە نەوەك زیرەكیی و زرنگیی و لێهاتوویی. موسا جۆششی هەبوو نەوەك كۆشش، لەودیو سنوورەكانی  بكەو مەكە، حەرام و حەڵاڵاڵەوە لە دونیای دەڕوانی. ئەمە بۆ هەموو پێغەمبەرانی دیكەش ڕاستە مەگەر  "بالمٷمنین رۆوف رحیم، رحمە للعالمین، لوكنت فڤا غلیچ القلب لانفڤوا من حولك " چی بە پێغەمبەری ئیسلام دەڵێن؟
بەقەولی نالیی ڕێبەری دینی دەبێت جۆشش و تابی هەبێت لەتاو ئەو ئەركەی پێی سپێردراوە بۆ ئەوانی دیكە نەوەك مونافەسە و جەدەلی عەقڵیی و نەقڵی و فیقهیی بێمانا:
جۆشش و تابە لەنێو دیدەیی گریانمدا
چ تەنوورێكە لە تەندوورەیی تۆفانمدا
گرنگترین خاڵێك كە ڕێبەری دینی دەخاتە نێو هەڵەی كوشندەوە ئەوەیە ئەوان كۆمەڵگای بێ خەتا و گوناه و هەڵەیان دەوێت، چونكە نایانەوێت بسوتێن، كۆششیان لەوای دیكە دەوێت بەبێ ئەوەی خۆیان گەردیلەیەك جۆششیان هەبێت بۆیان. چاوەڕوانییەكانیان لە تاك و كۆمەڵگا  چاوەڕوانیی خوادیە لە فریشتەكان : چاوەڕوانیی گوناهنەكردن.
 لەكاتێكدا خودا خۆی ئەم چاوەڕوانییەی لە مرۆڤ نییە، یەكەمین گەردەكانی ئەو قوڕەی ماهیەتی مرۆڤی پێ شێلدرا گوناه بوو، گەر گوناه نەبێت ناوی "الغفور"ی خودا چی لێبكەین، لەكوێدا تەجەللی بكات؟  ئەم بۆچوونە لای ئیكسیزتانسیالیستەكان "وجوودییەكان" و پێشتریش لای حافیزی شیرازی هەمان بۆچوون هەن، ئەو باسی یەكەم گوناهی ئادەم دەكات و باس لە دەرچوونی ئادەم دەكات لە بەهەشت "باخێك" بەهۆی خواردنی سێوێك یا دانەوێڵەیەكەوە، كە گەر ئەو گوناهە نەبوایە درەوشانەوەی ناوەكانی خودا لەم عالەمی كەسرەتەدا گونجاویی پەیدا نەدەكرد و دەڵێت:  باوكم "واتە ئادەم" بەهەشتی بۆ دو دەنك گەنم فرۆشت، پیاو نەبم گەر من گەر ئەم دونیایە و ئەوەی تێیدایە بە دەنكە جۆیەك نەفرۆشم. تەماشای واژەی یەكەم گوناه بكە!
پدرم روچه رچوان به دو گندم بفروخت
من چرا ملك جهان را به جوی نفروشم
مەلای جزیریش بەهەمان شێوە پێی وایە یەكەمین شتێك كە یار داوێتی بە دەم ئێمەوە شەراب بووە، لەو ڕۆژەوە ئێمە سەرخۆشین و نائاگایانە كوناه و هەڵە دەكەین، ئەم كارەشی بۆئەوە كردووە خۆی لە عالەمی ژمار و و دژەكاندا "اعدا و اچداد" دا تەجەللی بكات:
ئەوەل كو یار دامە یەك زەڕە یەك عنایەت
قسمەت مە خەمرو جامە د دەفتەرێ هیدایەت!
ئیبن عەرەبی دەڵێت ئەودەمەی ئێمە سەرخۆش دەبووین ترێ هێشتا دروستنەكرابوو، ئەمە تەسبیتێكی زۆر دەقیقە، گوناه ڕاستەوخۆ پەیوەندیدارە بە بوونی خوداوە، گەر گوناه نەبێت غەفورییەت و ڕەحیمییەتی خودا چی لێدێت؟ هەروەك چۆن هەژاریی و نەبوونی خودا دەكاتە خودایەكی دەوڵەمەند "الغنی"، زوڵم عەدالەتی خودا نیشان دەدات،  بەهەمان جۆر گوناهیش خودا دەكاتە ئەوەی لێبووردە بێت. گوناه و غەفورییەتی خودا دال و مەدلولی یەكترن ئەوە گوناهی من و تۆیە وادەكات خودا غەفور بێت، بە كاملی ناو و سیفەتەكانی خۆیەوە تەجەللی بكات، گەر گوناه نەبێت خودا ناتوانێت غەفور بێت و ئیدی نوقسانی لە كەماڵیدا دروست دەبێت.
خودایەتی خودا داخوازی گوناهكردنە، كۆمەڵگی بێ گوناه نەك هەر نامومیكنە بیركردنەوە لێشی هێندەی مەحاڵ نەكردەیە. لە كوێدا هەموو فەرمانەكان بوون بە حەرام و حەڵاڵ و ڕۆبۆتاندنی ئینسان بۆ ئەو دوو ڕەكیزەیە  ئیدی مرۆڤ لە مرۆڤێتی خۆی دەكەوێت، كە مرۆڤیش لە مرۆقێتی كەوت ئیدی خودا لە خودایەتی دەكەوێت. تەماشای واعیز و پیاوانی دینیی بكە ئەمڕۆ هەموو هەوڵێكیانبۆ بنەبڕكردنی گوناهە یان ژیان لەگەڵ گوناهكردن؟
حەرام و حەڵا سنوورن، بەزاندنیان بەزاندنی سنوورە، ڕێبەری دینی كوشندەترین هەڵەدەكات كاتێك دەیەوێت بە جوینەوەی وشكی تێرمەكانی حەرام و حەڵاڵ، خۆشبەختیی و عەدالەتی ناوەكی بە مرۆڤ بگەیەنێت. ئەو دەبێت كارەكەی بەجۆرێك بێت بە قەولی سەعدیی شیرازی لە حەرام و حەڵاڵی زاهیرییەوە تاك بۆ حەرام و حەڵاڵی ناوەكیی بگوازێتەوە، بیركردنەوەی وابێت شەراب بە بێ خودا حەڵاڵ و ئاویش بەبێ ئەو حەرام بێت:
من ێ‌ن نیم كه حلال از حرام نشناسم
شراب با تو حلال است و ێ‌ب بی تو حرام 
"من كەسێك نیم حەرام لە حەڵاڵ جیا نەكەمەوە، شەراب لەگەڵ تۆ حەڵاڵ و ئاویش بەبێ تۆ حەرامە".
ڕێبەری دینیی دەبێت ڕیابازیی و تەزویر و ماسك پۆشین بەحەرام بزانێت، دەڵەك و ڕێویی پۆشین بە حەرام بزانێت  سەرەتا بۆخۆی و دواتریش تاڕادی برژان و سووتان بۆ ئەوانی دیكە خەمخواردن. 
مەلا خدری نالی گەورەترین شاعیری كوردە لەبارەی گوناهناسییەوە قسەی كردبێت. نالیی نەوەك هەر پێی وایە كۆمەڵگایەكی بێگوناه مومكین نییە، ئەو پێی وایە ئێمەو گوناهكردن دووانەیەكی لێكدانەبڕاو و پێكەوە شێلدراوین.  ئەوەی نامۆو خراپە ماسك و ڕێیابازیی و داوی تەزویری ڕێبەری دینییە كە دێت لە ڕێگیەوە حوكم لەسەر ئەوانی دیكە دەكات:
خۆشترە عوزری گونەهكاران لە سەد زیكری ڕیا
ئەم بە نەرمی عەفوە عەفوە، ئەو بە توندیی عەف عەفە
گوناهكردن بۆنالی جوانترین نوختەیەكە كە گەورەیی مەعشوق دردەخات. لە قەسیدە بەنێوبانگەكەی ڕێگای حیجازدا كە بۆ پێغەمبەری دەنووسێت، شەفاعەتكردنی ئەو دەبەستێتەوە بە گوناهكردنی خۆیەوە، لەڕێگای گوناهكردنەوە  جارێكی دیكە دەیەوێت ڕازی ئەوە بە مەعشوقەكەی بڵێت كە بۆچی ئەم گوناهدەكات:
ڕۆژی جەزا ڕجا بكە بۆ نالیی دەربەدەر
چون لەم جیهان گوناهی گەلێ زۆر و ئەكسەرە
جا ئێوارەیەك دانیشە و تەماشای بەرنامەی واعیز و شێخ و مەلاو باگخوازەكان بكە دەبینیت كە چۆن ژیانی خەڵك لەمەنگەنەی پرسیارو و وڵامی بێ ڕۆح دەدەن و هەموو ئەخلاق واداری دین دەكەن دینەكەش لای خەڵك لە كۆمەڵێك حەرام و حەڵاڵی بێ جیهانبیینیدا كورتدەكەنەوە.
سەرباری هەموو ئەم قسانە ئێمە بۆ لە گوناه ڕادەكەین؟ بۆچی پینەی دین بەسەر گوناهەكانماندا دادەدەینەوە و دانیان پێدا ناهێنین؟