هەژموونی دۆلار بەرەو كوێ؟

3 مانگ پێش ئێستا

فەیسەڵ عەلی
ئایا دولار هەژموونی بەسەر ئابووری جیهانەوە دەمێنێت؟
كاروانی دۆلاری ئەمریكا، وەك دراوێكیتری جیهانی بە ئاسانی بەڕێوە نەچووە، رووبەڕووی ئاڵنگاریی زۆری گەورە و قورس بۆتەوە، پێشتر زێر تاكە كانزا بووە كە لە جیهان گوزارشتی لە سامان كردووە، بە ئێستاشەوە بەردەوامی هەیە، بەڵام پلانی مارشاڵ لە دوای كۆتاهاتنی دووەمین جەنگی جیهان بۆ ئاوەدانكردنی ئەوروپای وێرانەی دوای جەنگ، دەستیپێكرد، پشتی بە خستنەگەڕی زیاتر لە (12) ملیار دۆلار بەست بوو، تا بۆ دەوڵەتە زیان لێكەوتووەكانی ئەوروپا، بەتایبەتیش ئەڵمانیا بەگەڕبخرێت، مێژوونووسان جەخت لەوە دەكەنەوە، ئەوە پڕۆژەی مارشاڵ بوو كە هەژموونی سەرمایەداریی ئەمریكای بەسەر ئەوروپا چەسپاند.
پڕۆژەیەك هەژموونی دۆلاری بەسەر جیهاندا چەسپاند
دوای ئەو كاروانەی درێژەی دۆلار، ئەو پڕۆژەیە هەژموونی دۆلاری بەسەر كۆی جیهاندا چەسپاند، ئەو پلانە هاوكاتی كۆنگرەی بریتن ودز بوو، كە تێیدا دەوڵەتانی بەشدار ئیمزایان لەسەر ئەو رێكەوتنە كرد و دانیان بە میكانیزمی گۆڕینی دراوە سەرەكییەكاندا نا بۆ زێڕ، لە ناویاندا لە میانی سیستمی نرخی گۆڕینەوە، گۆڕینی دۆلار بوو بە زێڕ، دەستڕاگەیشتن بە یارمەتی و ئامێر و كەلوپەل، سەرەتا  پێویستی بە دەستڕاگەیشتن بوو بە دۆلار، كە ئەویش نرخاندنی بە زێر پێویست بوو. سیستمی نوێی جیهان، كە لەسەر دار و پەردووی دووەمین جەنگی جیهان دامەزرا، بەشێوەیەكی تەواو بە پشتیوانی ئەمریكا و هێزە ئابوورییەكەیەوە پەیوەست بوو، كاتێك ئەمریكا چووە جەنگەوە لەگەڵ ڤێتنام، جیهانی بە دۆلار نغرۆ كرد، لەگەڵ بارگۆڕانە ئابوورییەكاندا، دەوڵەتانی جیهان لە گۆڕینی دۆلارەكانیان بۆ زێر كەوتنە پەلەپەل، ئەویش بارگرانی گەورەی بۆ ئەمریكا دروست كرد، كاتێك بەردەوام دۆلاری چاپ دەكرد، لە ئابی 1971، لە ئەمریكا رەزامەندی لەسەر زنجیرەیەك رێوشوێنی ئابووری درا، گرنگترینیان هەڵوەشاندنەوەی گۆڕینی راستەوخۆی دۆلار بۆ زێڕ بوو، كە دواتر ئەو بڕیارە بە شۆكی نیكسۆن ناوزەد كرا. دەوڵەتانی جیهان هیچ میكانیزمێكیان لە بەردەست نەبوو تا ئەمریكای پێ ناچار بكەن  و ئەو بڕیارەی بگۆڕێت، هەروەها جیهان ئەو بڕە زێرەی لە بەردەست نەبوو تا بتوانن قەرەبووی جیهان لە زێڕی ئەمریكای پێ بكەنەوە. لەگەڵ ئەوەی سەرەتای دەركەوتنی پیشەسازیی ئەڵمانی و ژاپۆنی بوو، بەڵام هێشتا ئەمریكا سەرچاوەی سەرەكیی بازرگانیی جیهان بوو، بەڵام ئەوان ئابووریی ئەمریكایان بە گەورەترین بازاڕی فەراهەم بوو دەبینی، لەبەر ئەوە جیهان بە ناچاری بە بڕیارەكەی نیكسۆن رازی بوو، بەوەیش دۆلار بووە یەدەكی جیهانی و گوزارشتی لە سامانی دەوڵەتان دەكرد. 
سیاسەتەكانی ئەمریكا لە رووی زامنكردنی نرخێكی گونجاوی سوودەوە پشتیوانی تەواوی لە پێگەی دۆلار كرد، دەستهاتێكی مسۆگەر و قبووڵكردنێكی فراوانی جیهانی بۆ دراوەكەی، بە ئەمڕۆیشەوە زامن كرد، بەوەیش پێگەی دۆلار بەهێزتر بوو، بەڵام جیهان بێزاری خۆی لە بوونی یەك دراوی ناوەندیی جیهانی دەربڕی، چونكە ئەو هەڵئاوسانەی دووچاری ئابووریی ئەمریكا دەبێتەوە بە ئاسانی بۆ دەوڵەتانیتر دەگوێزرێتەوە، بەهۆی سیاسەتی بەرزكردنەوەی نرخی سوودەوە، ئەمریكا دەتوانێ دەوڵەتان لە یەدەكی بیانییەكەی بێبەش بكات، ئەگەر هاتوو دەوڵەتانیش وەك چۆن یەدەكی فیدراڵی ئەمریكا نرخی سوودی بەرزكردۆتەوە، بەرز نەكەنەوە، ئەگەر هاتوو ئەو بەرزكردنەوەی نرخی سوودە زیانی گەورە بە ئابوورییەكانیان نەگەیەنێت. 
سیاسەتی ئەمریكا بە بلۆككردنی پارەی هەر دەوڵەتێك كە ناكۆكیی سیاسی لەگەڵدا هەبێت، وایكردووە، دەوڵەتە گرنگەكانی وەك روسیا و چین، بەدوای دراوی ئەڵتەرناتیفدا بگەڕێن، چ بۆ ئەوەی لە مامەڵە بازرگانییەكانیان یان بۆ پێكهێنانی یەدەكی نەختینەی بیانی بەكاری بهێنن.
بەهێزی پێگەی دۆلار
بەڵام ئەوە پرسێكی هێندە ئاسان نییە، ئەمریكا بەوەی دۆلارێكی ئێجگار زۆری وەك یارمەتی، بە درێژایی چەند دەیەیەك بە دەوڵەتە جیاوازەكانی جیهان داوە، پێگەی دۆلاری پێ بەهێزتر كردووە، هاوكاتیش ئابووریی ئەمریكا ئێجگار گەورەیە، كە توانای هەڵمژینی هەر شۆكێكی هەیە، وێڕای ئەوەی توانای چارەسەركردنی خۆیشی هەیە و دەتوانێ بەرگەی ئازادكردنی نرخی سوود بگرێت، هەروەها ئەو دەستهاتەی بەرامبەر سەنەداتی حكومەتەكەی دەیدات هیچ ریسكێكی نییە، هیچ دراوێكی جیهانی رەوشی دۆلاری نییە، دەستهاتەكان بەدەر لەوەی رەوشەكە چۆنە و پێكهاتەی حكومەتەكە چۆنە، لە كاتی خۆیدا دەدرێن، هەروەها هیچ رێگرییەك نییە بۆ چوونە نێو ئابووریی ئەمریكاوە، هەروەها هیچ دراوێكی جیهانی نییە بتوانێ كێبڕكێی دۆلار بكات، ئەگەر هاتوو هەمان ئەو هێز و پشتیوانییە سیاسی و ئابوورییەی دەوڵەتەكەی و دەوڵەتانیتریش هەبێت، تا ئێستا لە ئاسۆدا هیچ دراوێك نییە بتوانێ شان لە شانی دۆلار بدات، هەرچەندە ڤلادیمێر پوتینی سەرۆكی روسیا لە كۆبونەوەی دەوڵەتانی «برێكس» كە هەریەك لە بەرازیل و روسیا و هیندستان و چین و باشووری ئەفریقا ئەندامین، باسی لە دۆزینەوەی دراوێكی یەدەكی نێودەوڵەتی كرد، كە لەسەر بنچینەی سەبەتەی دراوی ئەو دەوڵەتانەی ئەندام بێت، بەڵام ئەو كێشەیەی رووبەڕووی ئەم ئاراستەیە دەبێتەوە، ئەوەیە كە، تەنها بە حەز و  ئارەزووی سیاسی ناتوانرێ بڕوا بە جیهان و بەتایبەتیش وەبەرهێنەران بهێنرێت، تا پشتیوانی ئەو ئاراستەیە بكەن، بەتایبەتی كە دراوی ئەو دەوڵەتانە لاوازە، رۆبڵی روسیا لاوازە و ئەوەی باشووری ئەفریقا بە پێچەوانەی تەوژمەوە دەڕوات، ئەوەی بەرازیلیش ناتوانرێ پشتی پێ ببەسترێت، هیندستانیش ئامادەیی سەركردایەتیكردنی دارایی و ئابووریی نێودەوڵەتی تێدا نییە، لە دراوەكانی ناو ئەو سەبەتەیە، تەنها یوانی چینییە توانیویەتی روبەڕوی دۆلاری ئەمریكا بوەستێتەوە، لێرەدا هەندێك ئومێد هەیە، بەوەی پێنجەم چالاكترین دراوی جیهانییە كە مامەڵەی پێوە دەكرێت، بەڵام گرفتی ئەم دراوە، لە سیاسەتە ئابوورییەكەی چیندایە، كە رێگە بە ئازادكردنی گۆڕینەوەی یوان بۆ دراوەكانیتر نادات، هەرچەندە چین لە كۆتایی سەدەی رابردووەوە بەڵێنی ئازادكردنی نرخی گۆڕینەوەی دراوەكەی داوە، بەڵام بە ئێستاشەوە جێبەجێی نەكردووە. 
دەوڵەتی چین كە تاكە پارتێك حوكمی دەكات، لە سیاسەتی نەختینەیدا پشت بە پارەی هەرزان (كەم بەها) دەبەستێت بۆ تەمویلكردنی دامەزراوە و بانكە گشتییەكانی، واتە بانكی ناوەندیی چینی نرخی سوودی سەر سپاردەكانی بەشێوەیەكی بەرچاو دادەبەزێنێت، بۆ ئەوەی دەوڵەتانی جیهان خۆیان لە ئامرازە داراییەكانی پەیوەست بە یوان بە دوور بگرن، خاوەن سیولە نەختینەییەكانی ئێستای چین، هەر دەرفەتێك دەقۆزنەوە بۆ ئەوەی پارەكانیان ببەنە دەرەوەی سیستمی بانكی چینی.
گەشەكردنی دراوی یوان
لەم سەدەیەدا، یوان دەبێتە دیارترین ئەو دراوانەی ئاڵوێری پێوە دەكرێت، هەموو ئاماژەكان بۆ ئەوەیە كە زوو بێت یان درەنگ، یوان ببێتە یەكێك لە گرنگترین دراوەكانی جیهان، لەم هەلومەرجەدا، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دراوی یوان بەبێ دەنگی گەشە دەكات، سیستمی نەختینەی جیهان كە دۆلار تێیدا باڵا دەستە، گۆڕان بەخۆیەوە دەبینێت. لێرەوە بەهای یوان وەك دراوێك ناكرێ بە هەند وەرنەگیرێت، بەدیار كەوت، بەجۆرێك بەشێوەیەكی روو لە زیاد بوو رۆڵێكی گرنگیی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دەگێڕێت، كە كاریگەریی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی لەسەر هەژموونی دۆلار هەیە. 
بەرئەنجام، وەبەرهێنەران بایەخی زیاتر بە یوان دەدەن، چین، بەر لە هەموو دەوڵەتانی جیهان لە پەتای كۆرۆنا رزگاری بوو، ئابوورییەكەیشی تاكە ئابووریی جیهانە، كە لە ساڵی 2020 گەشەی ئەرێنی تۆمار كردووە. دەشێ یوان تا كۆتایی2020 یش ئەدائێكی بەهێزی هەبێت، تەنانەت لەگەڵ ئەو رەوشەی ئابووریی چین، كە بەدەست هەڵئاوسانیشەوە دەناڵێنێت، قەیرانی وزەش ژمارەیەكی زۆری كارگەكانی داخستووە، كەرتی خانوبەرەیشی خاوبوونەوەیەكی دیاری هەیە.
 لە روانگەی ئەوەی سەرەوە دەردەكەوێت، كە جیهان وەك ئەوە كەوتبێتە تەڵەی دۆلارەوە، دۆلار وەك كۆگای بەها پاشەكشێ دەكات، كاتێك كۆی قەرزی گشتیی ئەمریكا گەیشتۆتە (30.64) ترلیۆن دۆلار، كەس نایەوێت سامانەكەی بە دراوێك هەڵبگرێت كە بەهاكەی بەردەوام روو لە داشكانە. زێر ناتوانێ ئەو رۆڵە قورسە بگێڕێت، لە سایەی ئەو رووداوە قورسانەی ئابووری، یوانی چین لە هەلومەرجێكی تایبەتی خۆیدا، رووی لە گەشەیە، هەروەها لە هەمانكاتیشدا، چەندین دراویتریش هەن روو لە داشكانن، بەڵام بۆ ئایندە تا رادەیەك رەوشەكە لێڵ و ئاڵۆز دێتە بەرچاو، چونكە رەوشەكە بۆ هەموان نوێیە.


س: كوردستانی نوێ