قەدەغە یان بانگەشە بۆ هاوڕەگەزبازیی؟

15/09/2022

د. سەردار عەزیز
لە ئێستادا پەرلەمانی كوردستان ڕەشنوسی یاسایەك گەڵاڵە دەكات بە مەبەستی قەدەغەكردنی بانگەشەكردن بۆ هاوڕەگەزبازی. بە پێی ئەم یاسایە هەركەسێك، ڕێكخراوێك یان لایەنێك بانگەشە بۆ هاوڕەگەزبازی بكات ئەوا سزا دەدرێت یان بەند دەكرێت یان هەردوكیان.
هۆكاری دەرچواندنی یاساكە وەها نوسراوە كە لە پێناو پارێزگاریكردنە لە تاك و خێزان و بەها پیرۆزەكانی كۆمەڵگەی كوردستانی. پرۆژە یاساكە وەك پەرچەكردارێكە بەرامبەر گەشەی چالاكی ئەو توێژانەی ناو كۆمەڵگادا.

 من لێرەدا لە ڕوانگەی بەها و ئاكار و پیرۆزییەوە لەم یاسایە ناڕوانم، هەموو كۆمەڵگاكانی دونیا بەم قۆناغەدا تێپەڕییون، بەڵكو دەمەوێت ئەوە بپرسم، ئایا ئەم یاسایە ئەم دیاردەیە كۆتایی پێدەهێنێت یان بە پێچەوانەوە بڕەوی پێدەدات؟ وەڵامەكەم لە ڕوانگەی بانگەشە و دروستبونی پشتیوانی و فشار و گەمەی جیوپۆلەتیكی بونیاد دەنێم.

 ڕەهەندی جیوپۆلەتیكی ئەم پرۆژە یاسایە رەنگە بوارێكی هێندە ڕون نەبێت بۆ خوێنەران. هۆمۆسێكچواڵیتی لە دونیای ئەمڕۆدا بەشێكە لە خیتاب و سیمبول و شوناسی بەرەیەك لە دونیا، كە بەرەی ڕۆژئاوایە، لە بەرامبەر بەرەیەكی تردا، كە بەرەی وڵاتانی وەك ڕوسیا، هەنگاریا، ئێران، هەندێك لە وڵاتانی ئەفریقی. ئەم بوونە بە بەشێك لە ململانێی جیوپۆلەتیكی ئەو دیدگایەی بەرهەمهێناوە كە گوایە ئەم دیاردەیە تەنها ڕۆژئاواییە و لە كۆمەڵگاكانی تردا بونی نیە. 

ئەم پرۆژە یاسایە لە لایەن زۆرترین ئەندامانی پەرلەمانەوە پشتیوانی لێكراوە و هەموو فراكسیونەكان تیایدا بەشدارن. ڕەنگە هۆكاری سەرەكی ئەمە ئەوەبێت كە ئەم دیاردەیە لە ناو كۆمەڵگای كوردیدا جێگای قبوڵ نیە و ئەندامانی پەرلەمان بۆ بەدەستهێنانی سۆزی جەماوەر پشتیوانی ئەم پرۆژەیە دەكەن. كەواتە، هیچ ئەندامێك ڕەهەندی دۆخی جیهانی و جیوپۆلەتیك و شوناسی هەرێم و پێگەی هەرێمی لەبەرچاو نەگرتوە لەم پرسەدا. لە هەمانكاتدا دەرخەری كۆمەڵێك خەسڵەتی ترە، زاڵبونی هێزە ئیسلامییەكان، ترسی كۆمەڵگا لە كۆتایی خێزان، ئاسانی دژایەتیكردنی ئەم خەڵكانە، چونكە خاوەنی هیچ لیوا و فەوج و سرییەكی چەكدار نین. هەروەها ناڕەزایی زۆرینەی خەڵك لە پەرلەمان و پەرلەمانتاران، یاسایەكی وەها دەبێتە دیارییەكی نێردراو بۆ كەمێك خۆ خۆشەویستكردن لای زۆرێك لە خەڵكی.

با سەرەتا قسە لە سەر ئەو ڕەهەندە بكەین بۆچی پرۆژە یاساكە ئەگەر ببێت بە یاسا، دەرئەنجامی پێچەوانەی دەبێت. هەر لە ئێستاوە هێشتاكە تەنها پرۆژە یاسایەكە و تەنانەت خوێندنەوەی یەكەمیشی بۆ نەكراوە، جێگای سەرنجی میدیا و ناوەندە نێودەوڵەتییەكانە. ڕێكخراوی چاودێری مافەكانی مرۆڤ، بە توندی داوای ڕێگریی لە دەرچواندنی دەكات. گەر ئەم یاسایە تێپەڕێت ئەوا دەبێتە بڕگەیەكی سەرەكی لە هەموو ڕاپۆرتەكانی ئەمریكا و ئەوروپا دەربارەی دۆخی ئازادی و مافەكانی مرۆڤ لە هەرێمدا. ئەمە لە كاتێكدا ڕەهەندی جیوپۆلەتیكی هەیە و پاشان دێینە سەری، بەڵام زەمینەی ئەوە دەڕەخسێنێت كە ئەوانەی كە چالاكوانن لەم بوارەدا بە ئاسانی پشتیوانی دارایی و مەعنەوەی بە دەست بهێنن، هەروەها ئەم پرسە، ئەگەر ببێتە یاسا و جێبەجێ بكرێت ئەوا دەبێتە خاڵێكی هەمیشە ئاماژە پێكراو لە هەموو دانیشتنەكانی شاندە ڕۆژئاواییەكان. [توێژی حوكمڕانی هەرێم ئامادەن ڕوبەڕوی فشاری دەرەكی ببنەوە كاتێك هەست بكەن كەسێك مەترسییە بۆیان، بەڵام هەست بە هیچ مەترسییەك ناكەن لە لایەن ئەم خەڵكانەوە، ئەوا ئەستەمە خۆیان لە بەردەم فشارەكاندا ڕابگرن]. لە ئەنجامی ئەمەدا دۆخێك دێتە ئاراوە، یەكەم، حكومەت یاساكە پشتگوێ دەخات. دووەم، چالاكوانانی ئەم بوارە زیاتر پشتیوانی بكرێن و توانای زیاتریان هەبێت بۆ بانگەشەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لەم بوارەدا. كەواتە ئەو دۆخەی كە دێتە ئاراوە، وەهایە، لە هەوڵی قەدەغەكردنی بانگەشەدا، هەوڵی قەدەغەكردنەكە دەبێتە باشترین بانگەشە، نەك لە ئاستی ناوخۆی هەرێمدا بەڵكو لە ئاستی دەرەوەشدا. 

ئەمە لە ئاستی بانگەشەدا، بەڵام لە ئاستی ڕێكخراو و پەرەدان بە پرسەكە پرۆژە یاساكە خزمەتێكی زۆری چالاكوانانی ئەم بوارە دەكات بەوەی ئاسانتر و بە پشتیوانی زیاتر خۆیان ڕێكبخەن. ئەم دۆخە ڕەنگە چالاكیەكان لە دۆخێكی نیمچە نهێنی و پۆشراودا بهێڵێتەوە، یان ببێتە مایەی ڕوبەڕوبونەوە، كە هەر هێزێكی سیاسی بە ڕاشكاوانە پشتیوانی بكات، لە ئاستی دیپلۆماسی ڕۆژئاواییدا ناوی دەچێتە خانەی دژ بە بەهاكانی ڕۆژئاوا. 
هەرێمی كوردستان پێویستی بە زۆر یاسایە، بەڵام پێویستی بەم یاسایە نیە. هەرگیز حكومەت ناتوانێت بەها و نەریتەكان بپارێزێت بە تایبەتی لە دونیای ئەمڕۆدا. 

ئێستا با قسە لە سەر رەهەندە جیوپۆلیتیكیەكەی بكەین. پرسی هۆمۆسێكچوال بە گشتی دەمێكە پرسێكی جیوپۆلەتیكییە. زۆر كۆمەڵگا، لە گەڵ بەهاكانی تری مافی مرۆڤ و دیموكراسی و ئازادییەكان، وەهای لە قەڵەم دەدەن كە بەشێك لە سەپاندنی دەسەڵات و هەژەمونی وڵاتانی زلهێزی ڕۆژئاوایی. ئەمە لە وڵاتێكی وەك روسیا زۆر زەقە. ڕوسەكان لە دونیابینی نوییاندا دەیانەوێت خۆیان وەها مەتەرێز بكەن كە وڵاتێكن داكۆكی لە بەها تەقلیدییەكانی خێزان دەكەن. لە ڕاستیدا لە ساڵی ٢٠١٣ یاسایەك لە ڕوسیا دەرچوێنرا، كوتومت هاوشێوەی ئەم پرۆژە یاسایەی پەرلەمانی هەرێمی كوردستانە. هۆكاری دەرچواندنی یاسا ڕوسییەكە لە پێناو پاراستنی بەها تەقلیدییەكانی خێزاندا بوو، كە ئەگەر هەمان داڕشتن نەبێت تەواو هاوشێوەی پرۆژە یاساكەی هەرێمە. 

لە سەروبەری ڕیفراندۆمدا، ڕوسەكان بۆ خۆ جوداكردنەوە لە ڕۆژئاوا نەرمیی و پشتیوانیان بۆ ڕیفراندۆم پێشاندا، بەڵام تەنها فریودان بوو. بۆیە چونە بەرەی ڕوسەكان لە ئاستی جیوپۆلەتیكی لە قازانجی هەرێم نیە. هەرێم ڕۆژئاوا دروستی كردوە و مان و نەمانیشی بە دەستی ڕۆژئاوایە. چونكە بەرەی دژە ڕۆژئاوایی نەك سود بەڵكو زیانێكی گەورەی بە پێگەی هەرێم دەگەیەنێت لە مەودای درێژخایەندا. 
ڕوسەكان لە میانەی دژایەتیكردنیان بۆ هۆمۆسێكچوال ئامانجیان دژایەتیكردنی بەهاكانی ڕۆژئاوایە لە میانەی ململانێیەكی گەورەدا كە ڕوسەكان هەست دەكەن ڕۆژئاوا دەیەوێت لەناویان بەرێت، مەبەستم لە ڕوی پێگە و ڕۆڵ و تواناوە. بەڵام ئایا لە كوردستان هیچ بیرێك لە ڕەهەندی جیوپۆلەتیكی ئەم یاسایە كراوەتەوە، یان كەسێك بەبێ ئاگا فریودراوە؟

با تەماشای كەیسێكی تر بكەین. نایجیریا یەكێكە لە وڵاتەكانی تری دژ بە هۆمۆسێكچوال لە ئەفریقا و نایجیریاش یاسای هەما جۆری هەیە. پاڵنەری هەرە سەرەكی یاساكەی نەیجیریا ململانێی ئەو وڵاتەیە لە گەڵ ئەفریقای باشوردا، بۆ باڵادەستی لە ئەفریقادا. باشوری ئەفریقا ئازادی زیاترە لە بواری هۆمۆسێكچوالدا، نایجیریا بە دژایەتی ئەو بەهایانە دەیەوێت خۆی وەها وێنا بكات كە ئەفریقایی ڕەسەنە و باشوری ئەفریقا بە بەهاكانی كۆلۆنیالیزم ئالودە بوە. ئایا ڕەهەندە سیمبولی و جیوپۆلەتیكیەكەی ڕەشنوسی یاسای پەرلەمان چیە؟ دیارە من گومانم زیاتر بۆ ئەوە دەڕوات كە كەس بیری لەم ڕەهەندە نەكردوەتەوە، بەڵام بیری لێبكەیتەوە یان نا، بێگومان ئەو ڕەهەند و پێودانگانەی هەیە.
كاتێك هەرێم بە ئاگا دێتەوە لەم رەهەندەی، ئەوا هەمیشە ناچارە لە بەرامبەر ئەوانیتردا بەهانەی بۆ بهێنێتەوە و داوای پۆزش بكات. 
بەم پێیە یاساكە چەندین جۆر پارادۆكسی تیادایە. یەكەم، لە بڕی قەدەغەكردن برەو بە پرسەكە دەدات و هەموو قەدەغەكراوێك زیاتر مەرغوبە. دووەم، پرسەكە لە نەبویەكەوە دەهێنێتە ئارا، هەروەها بە نێودەوڵەتی دەكات. سێیەم، هەرێم دەخاتە خانەی بەرەیەك و كۆمەڵێك وڵاتەوە، وەك روسیا و ئێران و نەیجیریا و وڵاتانی تر كە هەرێم هیچ سودێكیان لێنابینێت. وەها باشە بۆ پەرلەمان لێكۆڵینەوە بكات لەوەی ئایا قەدەغەكردنی ئەم دیاردەیە لە جێگاكانی چ دەرئەنجامێكی هەبوە. یەكێك لە باشترین نمونەكان وڵاتی ئەمریكایە، چۆن لە قەدەغەكردنەوە لە سەردەمی مەكارتی، خێرا گۆڕا بۆ دیاردەیەكی ئێجگار بڵاو و دەیان كتێبی لە سەر نوسراو و كتێبەكان بە ملیونان كۆپیان لێ فرۆشرا.