كۆمەڵكوژی دەربەندیخانیەكان

3 مانگ پێش ئێستا

دۆسیەی تاوانی كابینەكانی حكومەتی هەرێم بەرامبەر خەڵكی دەربەندیخان 
 ئاوی ژەهراوی. (كۆمەڵكوژی دەربەندیخانیەكان) 
نهێنی شارراوە - نهێنی مەترسیدار- بەڵگەی تاوانی كۆمەڵكوژیی شاردراوە 
كەژاڵ نوری 
ئەم زانیارییانەی لێرەدا بۆتان باس دەكەم و لە هاوڕێیانی دەستەوە كۆمكردۆتەوە، زانیاری زۆر زۆر مەترسیدار و شاراوەو نهێنین لە سەر ژەهراویكردنی خەڵكی دەربەندیخان، لە لایەن دەسەڵاتی حوكمڕانی هەرێمی كوردستانەوە 
سەبارەت بە ئاوی خواردنەوەی دربەندیخان ،، ئاو لە رێگەی دوو سەرچاوەوە بۆ شارێكی نزیك بە حەفتا هەزار كەسی دابین دەكرێت:-
1-لەڕێگەی سەمامەكانی بەنداوی دەربەندیخانەوە.
ئەم سەرچاوەیە زۆر مەترسیدارە، چونكە ڕاستەوخۆ دەكرتە حەوزی كۆكەرەوەو لەوێشەوە كلۆری تێ دەكرێت. پاشان  راستەوخۆ بۆ هاوڵاتی ڕەوانە دەكرێت. 
مەترسی ئەم ئاوەچیە؟ 
مەترسی ئەم ئاوە لە وێدایە، كە هەوای بەر ناكەوێت و ڕێژەی ئۆكسجینی زۆر كەمە، چونكە ئاوەكە لە ناو سەمامەكاندا قەتیس كراوە. ڕێژەی كەمی ئۆكسجین، واتە زۆر بونی هیدرۆجین. ئەویش (ناوەندی ترشیی) ئاو زیاد دەكات و واتە (ph) ی ئاو كەم ئەكات و كارلێكی كیماوی ڕوو دەدات لە ئاوەكەدا. بەكتریای ناهەوایی پەلاماری ئۆكسجین دەدات و نای هێڵێ،  بەمەش نیترات ونیتریت و ئایۆنی گۆگرد زیاد دەكات و ئاوەكە لەكار دەخات و بەكەڵكی خواردنەوە نامێنێت.  وە لەوەش ترسناكتر ئەوەیە كە كاتێ كلۆری تێدەكرێت، كلۆرەكە لە گەڵ ئەو ئایۆنە كیمیاویانەدا كارلێك دەكات و مادەی ترسناكی ژەهراوی تر بەرهەم دەهێنێت .

2-سەر چاوەی ئاوی كەمپی خوارەوە:-
 ئەم سەرچاوەیان لە سەرچاوەی یەكەم باشترە، بەڵام ئەویش لە وەرزی هاویندا،  هەمان مەترسی ئاوی سەمامەكانی لەسەر دروست دەبێت، چونكە ڕێژی ئایۆنەكانی گۆگرد و نیترات ونیتریت و مادە قورسەكان  (بەتایبەتی مادەی قورقوشم) زیاتر دەكات كە هۆكاری راستەوخۆی تووش بوونە بە هەردوو نەخۆشی (شێرپەنجە)  و (هەستیاریی)  زیاد لە راددە بەدەر، لە لەشی مرۆڤدا.
كارەساتەكەش، زیاتر دەبێت كاتێ كلۆری تێدەكرێت و ڕەوانەی هاوڵاتیان ئەكرێت، چونكە  كلۆر خۆی لە بۆ كوشتنی بەكتریایە، بەڵام لەبەرئەوەی ئاوی دەربەندیخان پڕە لە ئایۆنی ترسناك؛ لەگەڵ كلۆرەكەدا كارلێك دەكات و، لە جیاتی پاكی كاتەوە، رێژەی پیسبونەكە زیاتر دەكات و، ژەهراوی بوونی ئاوەكە زۆر زیاتر دەبێت بە كلۆرەكە.
سەبارەت بە ئەو مادەكیمیاویانەی ناو ئاوەكە، بەتایبەتی لەم وەرزی هاوین و وشكەساڵیەدا، كە هەموو ئاوەڕۆی سلێمانی و هەڵەبجە و دەشتی شارەزوور و تانجەڕۆش، دەڕژێنە ناو ئاوی بەنداوی دەربەندیخانەوە و، بەو هۆكارەوە دروست دەبن، هەروەها هەموو ئەو مادەكیمیاویانەی كە بە كاردێت، بۆ قڕ كردن و  گەشەی كشتوكاڵ  لە هەڵەبجەو شارەزوور، دیسانەوە دێنەوە ناو ئاوی بەنداوەكەوە و، ئەوەش  دەدرێتە هاوڵاتی دەربەندیخان.
ئەو مادانە هۆكاری سەرەكی توش بوونی جۆرەها نەخۆشین ، وەكو هەموو جۆرەكانی شێرپەنجە، سوتانەوەی گەدە و لە حاڵەتی درێژخایەندا، گۆڕانی بۆ شێرپەنجە. وە  هەندێكیان بە تێپەڕبونی كات كاری خۆیان دەكەن  لە جەستەدا و، هیواش هێواش ئەندامەكانی لەش بە تایبەتی گورچیلە ، جگەر، بەتەواوی لە ناو دەبەن و، هەروەها كاریگەرییان لەسەر پێست زۆر ترسناكە و، كێشەی قوڕگ و لوت زۆر زیاد دەكات و، لەسەر ئەوەشەوە هەموو ئەندامەكانی لەش دەخاتە بەردەم تووش بوون بە شێرپەنجە، بەتایبەتی شێرپەنجەی خوێن و جگەر.
لەم وەرزەدا ئاوی بەنداوی دەربەندیخان هیچ بەهایەكی ئاوی تێدا نەماوە! چونكە لە ئێستادا، ئاوەڕۆی شارەكان دەڕژێتە بەنداوەكەوە،  بەمەش ڕێژەی پیس بوون زۆر زیاد دەكات ، كارەساتە بەو ئاوە بوترێت ئاوی خواردنەوە، بەڵام هەر بەراستی لە ئێستادا، ئاوی خواردنەوەی شاری دەربەندیخانە!

سە بارەت بە پارەی خەرج كراو
لە ساڵی دووهەزار و نۆ ، بڕی (سێ ملێون دۆلار) تەرخان كرا بۆ كۆمپانیایەكی ئینگلیزی، بۆ پاككردنەوەی ئاوەكە.، بەڵام  ئەو بڕە پارەیە هەروەكو ددانی كلۆر لەبن هەڵكێشرا و  هەر بەتەواوی خورا،  چونكە هیچ بنەمایەكی پرۆژەی تێدانەبوو. 
لە ساڵی دووهەزارو سیانزدە، كۆمپانیایەكی توركی هات و بەبڕی (بیست ملیۆن دۆلار) دەستی كرد بە كاركردن لە پرۆژەكانی دەربەندیخاندا، رێگاوبان و پاككردنەوەی ئاوەكە، بەڵام تا ئیستا ئیشەكانی تەواو نەبوە بە هۆی وەر نەگرتنی سلفەی ئیشەوە. كۆمپانیاكە باس لەوە دەكات كە تەنیا (پێنج ملیۆن دۆلار) ی وەرگرتووەو حكومەت بە قەرزاری بڕەپارەی كار دادەنێت. بۆیە لە ئێستادا كومپانیا توركیەكە نە ئیشەكە تەواو دەكات، وەنە دەستیشی لێ هەڵدەگرێت بۆ كومپانیایەكی دیكە، كە ئامادەیی خۆی دەربڕیووە بۆ ئەوەی هەردوو پرۆژەی رێگەی مەرگ و ئاوی كوشندەی دەربەندیخان بە بڕی دوانزە ملیۆن دۆلار بگرێتەدەست، دوو ملیۆن دۆلار بۆ بە دوو ساید كردنی رێگەی مەرگ(دەربەندیخان- سلێمانی) و (دەربەندیخان- كەلار)، وە دە ملیۆن دۆلار بۆ پاككردنەوەی ئاوی خواردنەوەی شارەكە.
واتە دەربەندیخان لە (2009 وە تا 2021)، ئەم بڕە پارانەی بۆ دابین كراوە، بەڵام بە هۆكاری جیاواز جیاواز و دزین و خواردنی پارەكە بە ناشەرعی، جێگەی نەگرتووە
1- سێ ملێون دۆلار بۆ كۆمپانیای ئینگلیزی.
2- سێ ملیار و پێنج سەد ملێون دینار، تەرخان كرا بۆ هێنانی ئاوی پاكی خواردنەوە لە شارەزوورەوە، لە ڕێگەی تانكەرەوە.
3- یەك ملیار دینار بۆ چاك سازی لە ئیشی كۆمپانیا ئینگلیزیەكەدا.
4- سێ سەد هەزار دۆلار،  بۆ ئیش پێكردنی كارەكانی كۆمپانیا ئینگلیزیەكە.
5-بیست ملێون دۆلار بۆكۆمپانیا توركیەكە.
مادە قورسەكان واتە heavy metal 
لە حاڵی حازردا بە ڕێژەیەكی ئێجگار زۆر، هەرسێ ماددەی (قوڕقوشم ، جیوە ، كادمێوم) ، لە ئاوی خواردنەوەی شاری دەربەندیخان هەیە، بەڵام بە هۆی نەبوونی تاقیگەی پێشكەوتووەوە،  ناتوانرێت ڕێژەكانی ئەم سێ ماددەیە دیاری بكرێت ، چونكە لە هەرێم ، وە تایبەتی لە فەرمانگە حكومیەكانی هەرێمدا، ئامێری پێش كەتوو نیە، وە ناشهێڵن ئەو ئامێرانە بێتە هەرێمەوە، بە تایبەتی بۆ پرۆژەی ئاوی خواردنەوەی دەربەندیخان، چونكە كارەسات ڕوو ئەدات ئەگەر خەڵكی كوردستان بزانن لەمساڵدا رادەی مەترسیداریی ئاوەكە تا كوێ رۆشتووە. بۆیە بە هۆكاری (ئاسایشیی نیشتمانی) دەستگیراوە بە سەر نهێنیە مەترسیدارەكاندا و ناهێڵن بگاتە بەردەم جەماوەر و رای گشتی.
لەژێر فشاری چالاكیەكانی چالاكوانانی دەربەندیخان و خەڵكی شارەكەدا، لە ساڵی 2014 لەسەر ڕاسپاردەی وەزارەتی شارەوانی، سامپڵی ئاوی دەربەندیخان ڕەوانەی تاقیگەكانی توركیاو ئیمارات كرا. بەڵام دوای هاتنەوەی ئەنجامەكە، دەسەڵاتدارانی حكومەتی هەرێم، ئەنجامەكانیان لە خەڵكی دەربەندیخان شاردەوە، هەر چەندە نوێنەری شارەكەش لە گەڵ ستافەكەدا شاندكرابوو كە رۆشتبوون بۆ پشكنین،  بەڵام ئەو نوێنەرەی شار خرایە ژێر هەڕەشەوەو خۆشی بایی ئەوەندە ئازایەتی نەبووكە باسی بكات و،  ئەنجامەكەیان لە وەزارەتی تەندروستی بە شاراوەیی هێشتەوە و لە ئێستادا ئەو ئەنجامە لە ئێمەی خەڵكی شارە كۆمەڵكوژ كراوەكە شاردراوەتەوە.

لە ئێستادا، واتە  ساڵی(2022) ، رادەی پیسبوونی ئاوەكە گەشتۆتە ئەوپەڕی مەترسی،، چونكە ئاستی ئاوی دەریاچەی دەربەندیخان زۆر دابەزیوە ، بەمەش چڕی مادە ئەندامیەكان و گۆگرد و نیترات و مادە قورسەكان زیادی كردووە ، لە هەموی ترسناك تر ئەوەیە، لە ئێستادا حكومەت ڕێژەی كلۆر زیاتر دەكەنە  پرۆژەكانی  ئاوەكەوە ، بۆ ئەوەی بخوێنرێتەوە لە ئامێری دەست نیشان كردنی كلۆردا ، ئەم كلۆرە لەبری ئەوەی بەكتریا لە ناو ببات لەگەڵ مادە ئەندامیەكاندا كارلێك دەكات و مادەی ترسناكتر و ژەهراوی بوونی ئاوەكە زیاتر دروست دەكات .
لە ئێستادا، زۆرینەی رێژەی تووشبوانی نەخۆشانی شێرپەنجەی نەخۆشخانەی هیوا، خەڵكی دەربەندیخانە، جگە لەوەی لەم ساڵانەشدا رێژەیەكی ئێجگار بێ شوماری خەڵكی شارەكە بە شێرپەنجە مردوون. 

دەستەی چالاكوانانی دەربەندیخان 
جەلال هۆرێنی
كەژاڵ نوری
هاوكار قادر
مێژوی دەربەندیخان
كەمالیاتی لین
ئازاد مەجید
رامیار شێخ جەمیل
محمد بێباك
كۆچەر كەریم
زمناكۆ سەعید سەباح
زەردەشت دەربەندیخانی
 ئاریان

هاوپێچ
 تەواوی دۆكیومەنتی فەرمی وەزارەتی تەندروستی ، فەرمانگەكانی  ئاو و تەندروستی دەربەندیخان و قائیمقامیەتی دەربەندیخان، لە ئەنجامی پشكنینی ئاوەكە لە رابوردوودا و دیاری كردنی ماددە ژەهراویە كیمیاوییە كوشندەكانی ناو ئاوەكە و بڕەكانی و ئەو نەخۆشیانەش كە لێیانەوە پەیدادەبێت.
تێبینی:
دۆكیومەنتە كۆنەكان بە هەوڵی چالاكوان و نوسەری هاوڕێم كاك كۆچەر كەریم، بە دەستمان گەیشتووە 
سوپاس بۆ هەردوو هاوڕێی ئازیزم. نوسەر و چالاكوان و رۆژنامەنووس جەلال هۆرێنی. چالاكوان زەردەشت دەربەندیخانی كە هاوكارییان كردم لە بەدواداچوونی زانیارییەكان و پەیداكردنی دۆكیومەنتە نهێنیەكاندا.
سوپاس بۆ پەرلەمانتار عەلی حەمەساڵح كە هەندێ زانیاریی پێدام.
مردن و سەرشۆڕی، بۆ دەسەڵاتێك، كە لە حیزبی بەعس خراپتر كۆمەڵكوژی شاری دەربەندیخان دەكات و هەموو دنیاش بێدەنگە لە ئاستیی ئەو تاوانی جێنۆسایدە مرۆییەدا. 
ئەمە جگە لەوەی بە هەزارەها تۆن سامانی ئاویی و ماسی ناو دەریاچەكە و ئاوەكە، بەدرێژایی ئەو ماوەیە مردار بوونەتەوەو تیاچوون.
سەرشۆڕی بۆ دەسەڵاتدارانی هەرێم.
سەرشۆڕی بۆ سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان، رێواز فایەق كە خەڵكی ئەو شارەیەو  یەكێكە لە سێ سەرۆكایەتیەكەی  هەرێم و هێشتاش ماڵی خوشك و براو كەسوكاری خۆی لەوشارەدایە، بەڵام بێدەنگە و بە پەڕۆیەكی رەشی پیس دەمی خۆی گرتووە  خەریكی بە مەڵتی ملیۆنێركردنی خۆیەتی و بێدەنگە لە ئاست كۆمەڵكوژی شوێنی لەدایكبوون و گەورەبوون و شارەكەی. 
بفەرموو تەواوی بەڵگەنامە نهێنیەكان ببینن. 
گرنگ:   لە یەكێك لە بەڵگەكاندا، نوسراوێكی فەرمی قائیمامی پێشووتری دەربەندیخان (شێركۆ حسین حامید) هەیە، كە دەڵێ نابێ لە ئێستادا خەڵكی شار بەم ئەنجامانە بزانن)
داواكاری:-
هەركەسێك هەر هەڵەیەكی لە راپۆرتەكەدا بینی لە رووی زانیارییەكانەوە تكایە بە كۆمێنت ئاگادارمان كاتەوە بۆ ئەوەی بەدواداچوونی تری بۆ بكەینەوە
كەژاڵ نوری - ئەندامی دەستەی چالاكوانانی دەربەندیخان- لە دەرەوەی وڵات
ئەندامی پێشووی گروپی هەڵوێست و دەستەی رێكخەرانی خۆپیشاندانەكانی سلێمانی- دەربەندیخان 
ئەندام لە گروپی پێشووی كراس سپیەكانی دەربەندیخان.

 *لە ڕێی ئەم لینكەوە لە هەژماری فەیسبوكی نوسەر، بەڵگەنامەكان ببینە
https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=1471496606596883&id=100012096733752