ئایا ئەوە خودایە داوای حوكمی دینی دەكات؟

3 مانگ پێش ئێستا

ڕێبین ئەحمەد رەشید
 حیجابی زۆرەملێ وەك دەرهاویشتەیەكی دەوڵەتی دینی.
زۆر هەوڵمدا بەرگری بكەم بەڵام نەمتوانی بەر بە پەنجەكانی دەستم بگرم بۆ ئەوەی ئەوەی لەمێشكمدایە لەڕێگەی كیبۆردی مۆبایلەكەمەوە نەیگوازنەوە بۆ ئەم پۆستە بەڵام مەرگی تراژیدی  ژینا ئەمینی گەڕاندمییەوە و پێش تەواوبوونی ئەو وادەیەی لەگەڵ خۆم گرێبەستم تێدا كردبوو گەڕامەوە فەیسبوك. چەند دۆست و خۆشەویستێك ڤیدیۆی كوشتنی ئەو كچە سەقزییەیان بۆ ناردم كە لەكۆماری ئیسلامی ئێران بوویە قوربانی ئاكارەكانی پۆلیسی ئەخلاقی لەو وڵاتەدا، نەمتوانی ئەم چەند دێڕە نەنووسم، ئەم ڕووداوە بیانوویەكی باش بوو بۆ گەڕانەوەم بۆ دونیای فەیسبووك "كەبەبۆچونی من و ئەزمونی ئەم سێ هەفتە دووری لێی سەلامەتترین تۆڕی كۆمەڵایەتییە" و هاوكات  بۆ درێژەدان بەو نووسینانەی كە دەشێن ببنە هەوێنێ لەدایكبوونی ئیسڵاحێكی دینی-كۆمەڵایەتی لە كۆمەڵگای ئێمەدا شتێكی خراپ نییە. مرۆڤ كەتەماشای ڕووداوێكی لەمشێوەیە دەكات موچڕكە بەلەشیدا دێت كە چۆن هەمان ئەو دینەی كە قەراربوو بژێنێتەوە "اژا دعاكم لما یحییكم" ئەمڕۆ بۆتە ئەداتێكی لەناوبردن و كوشتن تیرۆری ڕاستەوخۆ. ئەم ڕووداوە دوورونزیك پەیوەندی بە كوردبوونی ئەو كچەوە نییە ئەوەندەی پەیوەندیدارە بە ئیسانبوونی ئەو كچەوە. ئەوانەی دەغدەغەی ئایدیۆلۆژی و قەومییان بۆ ئەم ڕووداوە هەیە هیچ بەڵێ هیچ لەمانا گەردوونییەكەی مرۆڤبوون و ئازادی تێناگەن. گەر تێبگەن بە هیچ جۆرە تەرازوویەكی ئایدیۆلۆژی و نەژادی ئەم ڕووداوە گرنگە ناپێون. بەشێكی ئەم نووسینە درێژەی هەمان ئەو ڕەخنانەیە كە بەندە لەڕابردوودا لە حكومەت و مەنزومەی سیاسیی دینیم گرتووە.

ئایا دەوڵەت یاحیزبی دینیی شتێكی مومكینە؟
گەر بە زمانی هاوكێشە كیمیاییەكان  قسە بكەین مەنزوومەی حیزب و حكومەتی دینیی مەنزومەیەكی تەواو نالەخۆ  و هاوردەیە، لەهەناوی ئاینی ئیسلامە هەڵناقوڵێت، پەرچەكرداری گۆڕانی دیدی موسوڵمانانە بۆ زانست و سیاسەت و ژیان و ئیستعماری ئەوروپی ژینگەی لەبار سازاند تا لەدایك ببێت.
شتێكی ئاشكرایە دامەزراندنی دەوڵەت یا مەنزومەیكەی فاشیی، دیكتاتۆریی و تۆتالیتار و شتێكی مومكینە و مێژوش ئەمەی نیشان داوە. بەڵام دامەزراندنی مەنزومەو دەوڵەتێكی دینیی شتێكە زۆر لەمەحاڵ نزیكە.  
ڕەنگە لەڕووی تیۆرییەوە بتوانین نەخشە و پایەكانی لەمێكشی خۆماندا بكێشین، زۆریش نایاب و یۆتۆپیی دەركەوێت بەڵام لەسەر ئەرزی واقیع دروستكردنی دامەزراوەیەكی لەم شێوەیە هێندەی مەحاڵ نەكردە و نامومكینە، لە پراكتیكدا ئەم پرسە پارادۆكس و دژیەكە لەگەڵ خۆیدا. سەرەتاییترین پێناسە بۆ دەوڵەت و حكومەت كۆنترۆڵكردن و جڵەوكردنی كۆمەڵگایە تا نەهێڵێت تاكەكان بەیەكدا بدەن، مافەكان بە یەكسانی بدات، كەس دەستدرێژی نەكاتە سەر مافی ئەوی دیكە و دەوڵەت هەموان بەیەك ئاست كۆنترۆڵ بكات.
دەوڵەت و هێزە ماددی مەعنەوییەكەی دەتوانێت بە زۆر و زەبر زۆر شت بسەپێنێت، باج بسەنێت، كۆمەڵێك جوڵە قەدەغە بكات، یاسا جێبەجێ بكات چونكە لە بنەڕەتەوە بۆ ئەمە دروستبووە. بەڵام شتێك كە ناتوانێت بیكات ئەوەیە كە ناتوانێت ئیمان بەزۆر لەدڵی كەسدا بچەسپێنێت.چونكی لەبنەڕەتەوە بۆ ئەمە دروست نەبووە. ئیمان لە جنسی عیشقە،شتێكە لەناووە هەڵدەقوڵێت ولەدەرەوە نیشانەو ئاسارەكەی دەبیندرێت، بەزۆر نەكردەیە لە دڵێكدا بچەسپێت یان بچەسپێندرێت. دینەكانیش لەبنەڕەتەوە نەهاتوون ئیدارەی ژیانی ڕۆژانەی سیاسیی و ئابوور خەڵك بدەن، ئەوا هاتوون پەیامێكی ئیمانیی و ئیلاهی بەگوێی ئینساندا بچرپێنن، ئاسمان و زەوی پێكەوە ئاشتبكەنەوە.  بەهۆی یەكتاپەرەستییەوە مانا بدەنە دیاردە سروشتییەكان، ڕاستە هەندێ ڕێوشێنی ئیدارەدانی ڕۆژانەی خەڵك تێیاندا هەیە  ئینكاریی ناكرێن، بەڵام لە بنەڕەتەوە هەروەك چۆن قورئان وئینجیل و تەورات كتێبی مێژوو و جوگرافیا و فیزیا نین، بەهەمان شێوە كتێبی سیاسەت و ئابووریی و یاساش نین. دەشێت هەندێ ئاماژەیان بۆ سروشت و زانستەكانی وەك فیزیا و جوگرافیا تێدا بێت بەڵام هەر هێندەی فیزیا و جوگرافیا لەبارەی سیسەت و یاسا و ئابووریشەوە دەڵێن.

بۆچی ناتوانین دەوڵەتی دینی دروستبكەین؟
هۆكارەكانی مەحاڵبوونی دەوڵەتی دینی زۆرن، كورتترین و نزیكترین هۆكارەكان دەشێ لە سێخاڵدا كورت بكەینەوە:
یەكەم/ ئیمان كە سەرەكیترین پایەی دینە بە هێز و زەبروزۆر لە دڵدا ناچەسپێت، سەرەكیتریین پایەی هەر دەوڵەتێكیش هێزە.
دووەم/ ئایینەكەن لەهەناویاندا و بە تایبەتیش ئیسلام باوەڕیان بە بەجێهێنانی واجبات هەیە، زیاتر ئەركسەنتەرن، لە دونیای نوێشدا مرۆڤ بیركردنەوەكانی گۆڕاون و زیاتر بەشوێن مافەكانیەوەیەتی وەك لە ئەركەكانی. گەر لە ڕابردوودا دامەزراندنی دەوڵەتێكی دینی مومكین بوبێ تەنها لەبەر ئەوە بووە تاكەكانی كۆمەڵگا ئەركسەنتەر و بەجێهێنەرێكی باشی ئەركەكانیان بوون، بەڵام ئەمڕۆ كە مرۆڤ لەهەموو چركەیەدا بەشوێن مافەوەیە دروستكردنی حیزبی دیننی و حكومەتی دینیی نزیكە لە مەحاڵ. تەنها لە تیۆرییدا دەشێ بڕوامان پێی هەبێت.
سێییەم/ئەمڕۆ شتێك نەماوە بەناوی دونیای ئیسلام، ئەوەی هەیە جوگرفیایەك هەیە موسوڵمانان تێیدا زۆرینەن و جوگرافیایەكیش هەیە كە كەمینەن تێیدا. ئایا دەیانەوێت چۆن لەم دوو جوگرافیا جیاوازەدا تەلی سازەكەی خۆیان كۆكبكەن لەگەڵ سیستمە جیهانییەكەدا بیگونجێنن؟

چارەسەر چییە؟
دەشێت سكۆلاریزمی سیاسیی وەك مامناوەندترین چارەسەر چاوی لێبكرێت. سیكۆلاریزمی سیاسیی واتە جیاكردنەوەی دامەزراوەی دینی لە دامەزراوە حكومەتی و دەوڵەتییەكان نەوەك جیاكردنەوەی دین لە سیاسەت و كایە ژیارییەكان. بۆ ئەوەی حكومەت بتوانێت ڕوانینێكی یەكسان و عادیلانەی بەرامبەر هەموو ئایین و مەزهەب و گروپە باوەڕییە جیاوازەكان هەبێت، سیكۆلاریزمی سیاسیی دەشێ وەك چارەسەرێك میانەگیر لێی بڕواندرێت. هەرچەندە سیكۆلاریزمی سیاسیی بەتوندی دەستوەردانی پیاوانی ئاینیی لە دامەزراوە سیاسییەكان ڕەتدەكاتەوە بەڵام لە هیچ جێگایەك ڕۆڵی ئایین نادیدە ناگرێت بۆژیانی سیاسیی. 
سیكۆلاریزمی سیاسیی دژی حكومەتی دینییە چونكە لەمڕۆدا حكومەتی دینیی تا ئەندازەی مەحاڵ شتێكی نەكردەیە. حكومەتی دینیی لەسەر ئەساسی نوێنەرایەتییكردنی خودا دروستدەبێت نەوەك نوێنەرایەتیكردنی خەڵك، خودا سەنتەرە نەوەك خەڵك سەنتەر، مشوری هیدایەتی خەڵك دەخوات نەوەك پێداویستیی و ڕەزایەتیان، ئەرك و واجباتی لەخەڵك دەوێت نەوەك مافیان بدات، واتە لەدەوری شتێك دەسوڕێتەوە كە پێی دەوترێت ئەرك نەوەك ماف.
دروستبوونی حكومەتی دینیی یەكێكە لە گەورەترین و خراپترین ئەو بیدعەتانەی لەپاش دونیای مەسیحییەت دونیای ئیسلامیشی گرتەوە. هۆكاری سەرەكی ئەم بیدعە مردارەوەبووە ئیستیعمارو كۆڵۆنیالیزمی ئەوروپی بوون.
كاری پیاوانی ئاینی ژیانكردنە لەگەڵ خەڵك نەوەك دیاریكردن و ئاڕاستەكردنی  شێوازی ژیانی خەڵك "كن عند الناس فردا منهم، كن مع الحق بلا خلق و كن مع الخلق بلا نفس". 
ئارەزووی تۆ نابێت ببێتە شێوازی ژیانكردنی خەڵك. پیاوی ئاینی پزیشكی لایەنی ڕۆحیی خەڵكە نەوەك حاكم بێت بەسەر ژیان و ژیارەكەیانەوە. گەر هاتوو پیاوێكی ئاینیی ڕۆیشتە حكومەتیشەوە دەبێت بە نەفەسی پیاوێكی ئاینیی حاكمییەت نەكات، چونە ئەو نەفەسە نەفەسێكی موقەدەسە و هەرگیز خۆی بەهەڵە نابینێت.
گەر هاتوو دڵێكیش بۆ ئیمانی خەڵكێك ژانی كرد ئەوا دەبێت بزانێت ئیمان لە جنسی عیشقە ولە ئازادی ڕەهادا گەشەدەكات نەوەك لە ژینگەیەكی سیخناخ بە ئاگر و ئاسن و لێدان و پۆلیسی ئەخلاقی. ئەوەی جوانە ئیمانێكی ئازادانەیە نەوەك تەسلیمییەتێكی بەزۆر و دۆنكیشۆتیی.
لە سیكۆلاریزمی سیاسییدا تاك خاترجەمە لەوەی دەوڵەت و دامەزراوەكانی خۆیان لە ژیانە تایبەتە دیندارانەكەی وئەوەی باوەڕی پێی هەیە هەڵناقورتێنن.  سیكۆلاریزمی سیاسیی بەتەواوی جیاوازە لە سیكۆلاریزمی فەلسەفیی، كۆكردنەوەی ئەمەیان لەگەڵ ئایین كەمێك نەكردەترە چونكە ئەمیان تا دواسنوورەكانی لائیكییەت "لائیسیتێ" كاری بە بیركدنەوەی مرۆڤ هەیە.
لە سیكۆلاریزمی سیاسییدا ماف و ئازادییەكانی تاك سەنتەرن لە سیكۆلاریزمی فەلسەفیدا بیركردنەوەی تاك.

ئەم قسانە ناكەنە پاساوی قسەی ئەو ڕۆشنبیر بە حیساب ڕۆشنگەرانەی ئەمڕۆ لەكوردستاندا دەم لەعەلمانییەت دەدەن لەسەر حیسبای دژایەتی كردنی دین. ئەماە ئەمڕۆ  نمونەیەكی زۆر مەترسیداری عەلمانییەتن "لائیكیەتن"، وادەزانن عەلمانیەت بەواتای دەستهەڵگرتن لە دین و دیانەت دێت لەهەموو كایەیەكی سیاسیی و كۆمەڵایەتی و ژیارییدا. ئەمە جەهلێكی مورّەكەب زیاتر نییە. سیكۆلاریزمی سیاسیی واتە بێلایەنبوونی دەوڵەت لە ڕوانگەی ئایدۆلۆژییەوە.