لەچك لە گەشتنامەكەی (جەیمس ڕیچ)دا

3 مانگ پێش ئێستا

دلێر محەمەد نوری
زیاتر لە ٢٠٢ ساڵ بەر لە ئەمڕۆ، زانای ئاشوری ناس و گەشتیاری ئینگلیزی (كلاودیۆس جەیمس ڕیچ ١٧٨٧-١٨٢١ز) لە گەشتێكدا، بە هاوەڵی خێزان و دار و دەستەیەك، لە بەغداوە ڕوو لە كوردستان ئەكەن. ڕیچ لەم بارەیەوە بیرەوەرییەكانی ئەو گەشتەی، لە كتێبێكدا لە ژێر ناوی (گەشتنامەی ڕیچ بۆ كوردستان)، تۆمار ئەكات. ئەم گەشتنامەیە، لە لایەن نووسەر‌ (حەمەی حەمە باقی)یەوە، بە زمانێكی پاراو وەرگێردراوەتە سەر زمانی كوردی. 
گرنگی ئەم گەشتنامەیەی ڕیچ لەوەدایە كە زۆر وەستایانە، بە وردەكاری و بە سەلیقەوە، ڕووداو و دیمەنەكانی ئەم گەشتەی بۆ تۆمار كردوین. ئەوەی ئەم گەشتنامەیەی ڕیچ بخوێنێتەوە، هەستێكی وای پێ دەدات كە لەو گەشتەدا، خۆی هاوەڵی ڕیچ بووە. ناوی هەموو ئەو گوند و شار و شاخ و دۆڵ و دەشتاییانە دەبات كە پێدا دەڕوا. باسی كەش و هەوای، ڕۆژ بە ڕۆژ و پلەی گەرما و جوگرافیا و مێژوو و ئاسەوار و كەسایەتی و ژیانی كۆمەڵایەتی هەر جێگایەكیش دەكات كە پێدا ڕۆیشتووە. 

ئەوەی پەیوەندی بەم باسەوە هەیە، باسی ژنانی كوردە، لە گەشتنامەكەی ڕیچدا. ڕیچ لە زیاد لە شوێنێك، ژنانی كورد سەرنجی ڕاكێشاون. ئەوەیش كە بۆ من گرنگە لە باسی‌ ئازادی و جۆری پۆشینی ژنانی كورد و مامەڵەی پیاو لە گەڵ ژندا، لە ناو خێزاندایە.
ریچ لە دوتوێی گەشتنامەكەیدا و لە باسی جۆری خانووەكانی‌ شاری سلێمانیدا دەڵێت:
(...خانووەكانیان بە جۆرێك دروست كرابوون، كە بەردەمیان ئاوەڵا بوو. بە جۆرێك كە ناو ماڵەكانیان دیار بوون. وەهاش دەرئەكەوت كە كوردەكان بێباك بن لەو مەسەلەیەدا. چونكە ژنەكانیان شان بە شانی پیاوەكانیان، بە بێ پەچە (حجاب) و بە بێ ڕووپۆش (نیقاب)، ئەچوونە دەرێ، بۆ جێ بە جێ كردنی كاروباری ناو ماڵیان…)
هەر وەها ڕیچ لە جێگەیەكی دیكەشدا لە بارەی زەماوەندێكی قەراغ شاردا دەنووسێت كە:
(بە ئاوازی دەهۆڵ و زوڕنا، ژنان بە جل و بەرگی ئاڵ و واڵا و بە بێ پەچە و ڕووپۆش هەڵدەپەڕین، كە زۆرێك خشڵ و زێریان پێوە بووە و تا ئەوپەڕی جوانی خۆیان ڕازاندۆتەوە….ئەو ئەڵێت كە بە لایەوە ئەمە دیمەنێكی تازە بووە و چونكە تا ئەم ساتە، ئافرەتی ڕۆژهەڵاتی بەو جۆرە نەدی بوو، كە ئافرەت بە بێ ڕووپۆش تێكەڵ بە پیاو بێ و لێرەدا بەراوردیان دەكات بە ئافرەتی عەرەب كە زۆر خۆیان دادەپۆشی و دەپێچایەوە).
 
ڕیچ لە زۆر جێگەی دیكەی گەشتنامەكەیدا، باس لە پلە و پایەی ژنانی كورد ئەكات و بەراوردیان ئەكات بە هی عەرەب و تورك. ئەو وای دەبینێ، پیاوانی كورد جیاواز‌ لە پیاوانی تورك و عەرەب، بە چاوی یەكسانی لە ئافرەتەكانیان ئەڕوانی.  ئەو لە جێگەیەكی دیكەدا، دوورتر لەوەش ئەڕوات بەوەی كە ژن و پیاو لە هاویناندا و لە سەربانە نزمەكاندا، ئازادانە دەنووستن، بێ گوێدانە ئەوەی كە بەرچاویش بوون. 

ئەمانەی سەرەوە كە ئاماژەمان پێدان، قسەی مێژوونووسی ئەمڕۆی كوردێك نین، تا ئیسلامییەك بە درۆیان بخاتەوە.  قسەی نووسەر و ئازادیخوازێكی كوردی ئەمڕۆش نین. تا بە دژایەتی ڕەوتە ئیسلامییەكان ئەژمار بكرێت. ئەمانە كامێرای چاوەكانی ئەو گەشتیارە ئینگلیزە بووە كە وێنەی ئەو ڕاستییانەی‌ گرتووە كە كۆمەڵگای كوردی تیا ژیاوە، وێنەی ڕادەی ئازادی ژنانی كوردمان نیشان دەدات لەو سەردەمەدا بە بێ پەچە و لەچك و ڕووبەند و سەرپۆش و ڕووپۆش. ئافرەتێك وەكو ئەوەی كە خۆی هەیە، ڕازاوە و ڕەنگین، شان بە شانی پیاو. ڕیچ باسی لە ژنانی تورك و عەرەبیش‌ كردووە. واتا ئەو بێلایەن ئەوەی دیویە نووسیوێتی و بەراوردی كردوون. 

ئەمە دەرخەری هەندێ ڕاستین، جا برادەر و خوشكانی ئیسلامی و سەلەفی و مەلاكان پێیان خۆش بێت یان ناخۆش، پەچە و لەچك و حیجاب‌ ناسنامەی ژنانی كورد نەبووە. ئەم ناسنامەیە تەمەنی زۆر كورتە و هاوردەیەكی بەسەرچووە، تازە بە نیازن دەرخواردی كوردی بدەن. دیاردەیەكە لە دیاردەكانی دوای ڕاپەڕین، هاوردەیەكی ئیخوان موسلیمینە، لە ڕێگەی حزب و كەسایەتییە ئیسلامییە كوردییەكانەوە، هێنراوە. ڕاستییەكەیشی ئەوەیە كە لەچك ڕەنگە ناسنامەی ژنی موسوڵمانی عەرەب یان تورك بووبێ وەكو لە بیرەۆەرییەكانی ڕیچ دەردەكەوێت بەڵام ناسنامەی ژنانی كورد نەبووە، بەڵكو ئەمە هەوڵێكە بۆ لكاندنی ئەم ناسنامەیە بە كوردیشەوە. یەكێكە لە هەوڵە ئیسلامییەكانی ئیخوانەكانی كوردستان، تا دووانەی موسوڵمان بوون و كوردبوون تێكەڵ بكەن. ڕاستییەكی حاشا هەڵنەگر هەیە كە زۆرینەی كورد موسوڵمانە و لەوەش ڕاستیتر ئەوەیە كە ئایینی بوونی ئەم میللەتە هەرگیز پێش كوردبوونی و ئینسانی بوونی نەكەوتووە، هەر بۆیەش جۆرەها ئایین لە كوردستاندا بە ئازادی ژیاون زیاد لە هەر خاك و وڵاتێكی دیكەی موسوڵمان. هەر بۆیە ڕەوا نیە زوو زوو ئیسلامی و مەلا و خانمانی موحەجەبە لە میدیاكانەوە دەربكەون و شەڕی ناسنامەی ئێسلامی كورد بە كورد بفرۆشن، بەو نیازەی عەلمانی و ئازادیخوازەكانی كوردی پێ بخەنە گۆشەیەكی شەرمەزارییەوە. هەوڵی بە لەچك كردنی ژنانی كورد زۆر گرنگە بەلای ئیسلامییەكانەوە، گرنگتر لە هەر دیاردەیەكی دیكەی دژی ئایین. چونكە ئەوان وای دەبینن، بە زۆر بوونی ژمارەی لەچك بە سەرەكان لە زانكۆ و بازاڕ و شوێنە گشتییەكان، جۆرە ڕكلامێكە بۆ پاشەكشەی عەلمانییەت و ئازادی و باڵادەستی ئیسلامی سیاسی. دەنا بۆ نایەن چارەكی ئەو وزە و ئیمكانییەتەی لە بەلەچك كردنی كۆمەڵكا سەرفی ئەكەن، لە وشیاركردنەوەی كۆمەڵگا لە زیانەكانی جگەرە و شلە كهولییەكان و قوماركردن و لەشفرۆشی و دزی و سەرەبڕی و گەندەڵی و…هتد سەرفی بكەن. ئەی ئەم كارانە ئەركی ئایینی نین؟ بەڵێ، بەڵام ئەوانە هەمووی مادەی خاوی خوتبە و وەعزە ئایینییەكانن، گەر ئەوانە بنبڕ بن، ئەوا ئەركی ئەوان لە ڕكابەری حزبە گەندەڵە بە ناو عەلمانییەكان قورستر ئەبێ. لە لایەكی دیكەشەوە سودێكی گەورە لە تێكشكاوەكانی كۆمەڵگا ئەبینن. قومارچییەكی دۆڕاو ئاسانتر ڕێگەی مزگەوتی بیر ئەكەوێتەوە لە ئازادی خوازێك كە بە مووچەیەكی شەریفانە بژی و لەشفرۆشێكی تێكشكاویش ئاسانتر لەچكی ئەكرێ بە سەردا لە سفورێك كە بە ڕەنجی شانی خۆی بژی و ئیتر بەم جۆرە…هتد.