تۆڵەكردنەوەكانی لەش: لەشی ژن

3 مانگ پێش ئێستا

مەریوان وریا قانع 
 لە دونیای ئێمەدا لەشی ژن، موڵكیەتێكی گشتییە، موڵكی نەتەوە و كۆمەڵگا و خێڵ، و خێزان و بنەماڵەیە، وەكچۆن موڵكی دین و دیدگا ئەخلاقیی و ئایدیۆلۆژیاكانە. لەشی ژن موڵكی هەموو ئە شتانەیە بەیكەوە و بەتەنها، تەنها موڵكی خاوەنە ڕاستەقینەكەی، كە ژن خۆیەتی، نییە. لەشی ژن لەشێكی تەئمیم كراوە. هەموو ئەو لایەنانەی ناومبردن ئەم لەشەیان بە خۆماڵیی و تەئمیمكردوە. ئەوەی لە هەموو ئەو دۆخانەدا دەركراوەتەوە دەرەوە، خاوەنە ڕاستەقینەكەی ئەو لەشەیە، كە ژنان خۆیانن. 
كردنی لەشی ژن بە موڵكی هەموو ئەو لایەنانە دوو دەرەنجامی سەرەكیی لێدەكەوێتەوە. یەكەمیان، مامەڵەكردنی هەموو ئەو لایەنانەیە بۆ ئەو لەشە بە موڵككراوە بەشێوەی ئەمر پێكردن و سنووربۆدانان و ئاراستەكردن، ئەوان خاوەن موڵكن و ئەمر بەسەر موڵكەكەیاندا دەكەن، ئەوەی حەزی پێدەكەن بەسەریدا دەسەپێنن. واتە  هەموو ئەمانە بە زمانێك لەگەڵ ئەو لەشەدا ئەدوێن كە ڕێزمان و یاساكانی ئەمركردنێكی قابیلی ڕەتنەكردنەوە دایڕشتوە. ئەو ئەمرانەش دەستنیشانی شێوازیی بوون و ئامادەگیی و دەركەوتنی ئەو لەشە دەكات، واتە دەیكاتە لەشێكی ئەمرپێكراو و ئاراستەكراو و سنووربۆدانراو. 
دووهەمیان، سەندنەوەی هەموو توانایەكی هەڵبژاردنی سەربەخۆ و نیمچەسەربەخۆ لەو لەشە، ئەمەش كردەیەكی بەردەوامی بێهەڵبژاردەكردن و لەهەڵبژارخستنی ئەو لەشەیە. ئەم دوو دۆخە وادەكەن لەشی ژن بە شێوەیەكی بەردەوام لە ژێر سانسۆری هەموو ئەو لایەنانەدا بێت كە هەم ئەمری پێدەكەن و هەم توانای سەربەخۆبوون و هەڵبژاردنی لێدەسەننەوە. هەرجارە و سانسۆری لایەنێكیان یان چەند لایەنێكیان بەیەكەوە زاڵبن و ئەو لەشە بە ئەمر و نەهی و حەڵاڵ و حەرامەكانی خۆیان مەحكومبكەن. كە لەزۆربەی هەرەزۆری دۆخەكاندا پیاو نوێنەرایەتیی ڕەگەزەكانی ئەو سانسۆرە هەمەلایەنە دەكات و بەناویانە ئەمرەكانی دەردەكات. 
ئەوەی ئێستا لە ئێراندا دەیبینین بەگژاچوونەوەی ژنان و ئەو بەشەی كۆمەڵگایە كە لەدەرەوەی سانسۆرەكانی ئەو لایانانەدا بیردەكاتەوە و دونیا دەبینێت. بەگژاچوونەیان بەڕووی ئەو دۆخەدا كە دین و ئایدیۆلۆژیا و ئەخلاقیاتی باڵادەست دروستیانكردوە. واتە ئەو دۆخی داگیركردنەی لەش لەلایەن دین و ئایدیۆلۆژیا و ئەخلاقیی پیاوە دەسەڵاتدارەكان و لەلایەن نەتەوە و كۆمەڵگا و خێڵ و بنەماڵە و خێزانەوە، دروستكراوە. 
ئەو دۆخەی لەم ساتەدا هەم لە كوردستان و هەم لە ئێراندا لەئارادایە، ئەو دۆخەیە كە لینین ناوی ”دۆخێكی شۆڕشگێڕانە“ی لێدەنێت بەڵام بە بێ ئەگەری گۆڕانی بۆ شۆڕش، لانیكەم تا ئەم ساتەی ئێستاشمان. دۆخێك تیایدا یاخیبوونێكی گەورە هەیە، بەڵام بكەری گەیاندنی ئەو یاخیبوونە بە ئەنجامێكی شۆڕشگێڕانە لەئارادا نییە. 
ئەوەی ئەمڕۆ ڕووئەدات بەگژاچوونەوەی لەشە بەڕووی هەموو ئەو شتانەدا كە كۆنترۆڵی دەكەن، بەگژ دین و ئەخلاق و ئایدیۆلۆژیادا كە ئەركی سەرەكییان گۆڕاوە بۆ دیسپلین و لە لەشخستنی لەشی ژنان. هەر لە ئێستاشەوە سەرجەمی ئەو هێزانەی ئەم دۆخە نائینسانییە گەورەیەیان بۆ لە لەشخستنی  لەشەكان دروستكردوە، هاتونەتە قسە، وەك هەمیشە جنێو و زمان پیس. ئەمیان یاخیبوون و توڕەبوونەكان بە ”تۆڵەی قەحبە لە حیجاب“ ناویدەبات و ئەویتریان بە ”پەلاماردان و سوكایەتیكردن بە موقەدەساتی خەڵك“، سێهەمیان بە ”هێرش بۆسەر شەریعەت و ئیسلام“. ئەم تۆمەتانە، وەك چەندانجار لە واقیعدا بەچاوی خۆمان بینیومانە، دەشێت لە قسە و زمانێكی ئیهانەكەرەوە بگەڕێن بۆ كردار، كردارێك دەتوانێت تا ئاستی كوشتن و ڕەجمكردن بڕوات.