پرسیاری "دین چییە؟" یا "دین چی نییە؟" كامیان ڕاستە؟

2 مانگ پێش ئێستا

ڕێبین ئەحمەد رەشید
دین چییە؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە كە ڕۆژانە ڕووبەڕوومان دەبێتەوە. لە مامۆستایەكی مینبەرەوە بۆ مامۆستایەكی زانكۆ، لە شەرعناسێكەوە بۆ سیكۆلارێك، لە پڕۆفیسۆرێكەوە بۆ مەلامەعاز ڕۆژانە گوێی ئێمە بەو پرسیارە پڕ دەكەن كە ئایا دین چییە؟
هەموومان دەزانین دین چییە و ناشزانین چییە. بەبۆچوونی من ئەم پرسیارە لەمڕۆدا چیدی جەدوای نەماوە، ناتوانێت جوڵە بەدوای خۆیدا بهێنێت، بۆ ئەوەی شێوازی ژیانەكەمان بگۆڕین دەبێت شێوازی پرسیاركردنەكانمان بۆ دین  بگۆڕین.
هەتا پرسیارەكە بەم جۆرە بێت "دین چییە؟" هیچمان دەستناكەوێت. بە شكەستە نەفسییەكەوە من دەڵێم دەبێت پرسیارەكە بەم جۆرە بكەین :"دین چی نییە؟"
كاتێك دین دەبێتە كلتور و بەشێكی دانەبڕاوی كۆمەڵگا و هەر لە لەدایكبوونی تاكێكەوە  بۆ ناوگۆڕەكە لەگەڵیدایە ئیدی پرسیاركردن لە بوونی شتێك كە بەشێكە لێت خەڵەتێنەرە و چەواشەكارانەیە. دەقیق وەك پرسیاری ئەو ماسییەی لێ دێت كە دەپرسێت "ئاو چییە؟" ماسی دەبێت بپرسێت ئاو چی نییە بۆ ئەوە بتوانێت باشتر لە ئاو تێبگات و  بەرخوردێكی باشتر لەگەڵ ژیانی ناو ئاودا بكات. 
ئەو شتانەی دەتوانین لەوەڵامی پرسیاری "دین چی نییە؟" دا بیانژمێرین زۆرن، بەڵام دیارترینیان بۆ قۆناخێك كە ئیمانی دینی تێیدا لەق بووە وەك ئەم قۆناخەی ئەمڕۆی مرۆڤایەتی و كومەڵگاكانی لەجۆری ئەوانەی ئێمە ئەوەیە كە بێ سڵەمینەوە و ترسان بڵێین دین سیاسەت، دەوڵەتداری، ئیدارە، سیستمی بانكی، پزیشكی، فیزیا، دەرونناسی و كۆمەڵناسی...هتد نییە. ئەمان دەشێت لینكێك یان زیاتر لە شوێنێكدا بە ئاینەوە گرێیان بدات و خاڵی هاوبەشیان بۆ دروستبكات، بەڵام هەرگیز ئەمان ئاین نین و ئاینیش ئەمان نییە.
زانستە ئەزموونی و مرۆییەكان زانسگەلێكی ڕێكخراون بۆ دیوێكی ژیانی مرۆڤ، زیاتر ئۆبژێكتیڤین ، خاتری كەسیان تێدا ڕەچاو ناكرێت، خۆیان چۆنن بەوجۆرە دەنوێنن، بێ ئامانج و بێ جیهانبینی و بێ پەیامن، هەرچی دین و ئیمانی دینی هەیە پەیوەندییان بە دیوێكی دیكەی مرۆڤەوە هەیە، كەسی و سەبژێكتیڤیین، كەس تێیاندا سەنتەرە، گەر لایەنێكی ئۆبژێكتیڤی و ناكەسیشیان هەبێت لە مەقاسیدیدا دەچێتەوە خزمەت لایەنە سەبژێكتیڤییە كەس سەنتەرەكە، ئامانجدار و خاوەن جیهانبینی و پەیامدارن.
كرۆكی دین ئیمانی دینییە، كە شتێكی تەواو كەسیی و خودسەنتەرە، هەرچی شوناسی دینی و حەقیقەتی دینی هەیە دەبێت لەخزمەت ئەم ئیمانەدا خۆی بەیان بكات و لەدەوری بگەڕێت. هەركاتێك لەبری ئیمانی دینی زیندووڕاگرتنی دین پەیوەست كرا بە شوناسێكی دینییەوە ، باسە تێورییەكانی وەك عەقیدە، فیقه، بەلاغە، قەواعیدی زمان، علومەكانی حەدیس و قورئان، حیزبایەتی، سیاسەت و چالاكی كۆمەڵایەتی دینی كە زیاتر سەربەشوناسی دینین كرانە سەنتەری بیركردنەوە ئەوا نەعش و بیری هەستانەوەی دینی ئەوەندەی دیكە لە مەخسەدە ئیلاهیی و ئامانجدارەكەی دوور دەكەوێتەوە و دەچەقێت. نەك لەو دنیا هەر لێرە دۆزەخێك بۆ مەنسوبانی و شوێنكەوتوانی داخ دەكات، لە زیاترین باردا كۆمەڵگایەكی ڕوكەشیی مونافیق پەروەر بەرهەم دێنێت.
ئیمانی دینی دیوێكی دیكەی ئومێدە بۆ ژیان، بە لەق بوونی ئەم ئیمانە ئومێدیش جێ پێی لەق دەبێت، ئەگەرچی موسوڵمانانی دینێك لەوپەڕی بەهێزی سیاسیی و ئیداری و شوناسیشدا بن، بە لەق بوونی ئومێدیان بۆ ژیان و ژیانكردن ئیمانیشیان لەق دەبێت.  بۆ ئەوەی ئەم ئیمانە لەق نەبێت دەبێت شێوازی پرسیار كردنەكانمان بگۆڕین. بارە زیادەكانی سەرشانی دین داگرین تا لەژێریدا نەپسێ بەسەرماندا بڕوخێت. لەبر ئەوەی بڵێین "دین چییە؟" باشتر وایە بڵێین "دین چی نییە؟"