گەڕانەوە بۆ سەرەتای سەرەتاكان (١): ”موسڵمان“ و ”ئیسلامیی“ یەك شت نین

2 مانگ پێش ئێستا

مەریوان وریا قانع
خوێنەری ئازیز، لەدوای بڵاوبوونەوەی ئەو وتارەی من لەسەر یاساغكردنی سیمینارێك لە زانكۆی هەڵەبجە، هێرشێكی گەورە ڕێكخراو بۆ سەر من وەك نووسەر و وەك تاكەكەسێك دەستیپێكردوە و تا ئەم ساتەش بەردەوامە. هێرشێك  كە دیارە كەسانێك لە ئیسلامییەكانی كوردستانی لەپشتەوەیە. خۆشحاڵانە هەندێك سایت و كەسایەتیی ئەكادیمیی و نووسەر و ڕۆشنبیر، بەسوپاسەوە، هاتونەتەدەنگ و بەرگریی لەو ئازادییە ئەكادیمیی و ئازادی ڕادەربڕینە دەكەن كە من لە وتارەكەمدا بەرگریم لێكردوە.  مایەی خۆشحاڵییە ئەو هۆشیارییە ڕەخنەییە لە دونیای ئێمەدا هەیە و كاردەكات. 
من لێرەدا و لە وەڵامی ئەو هێرشەدا كۆمەڵێك سەرەتاگەی مەنهەجیی و جیاكاریی كۆمەڵناسانە بەبیر هەمووان دەهێنمەوە كە بەشێكی دانەبڕاوی نووسینی من بوون  لەسەر دیاردەی ئیسلامی سیاسیی و ئاكارێكی مەنهەجییان بەو نووسینانە بەخشیوە. مەبەست لەم وەبیرهێنانەوەیە ڕوونبوونەوەی زیاتری كێشەكان و تێگەیشتنی زیاترە لەوەی لەبەردەمماندا ڕووئەدات. ئەمەش بەشی یەكەمی ئەو نووسینەیە.
یەكێك لە سیفەتە سەرەكییەكانی هێزەكانی ئیسلامی سیاسیی بریتییە لە تێكەڵكردنی چەمكی ”موسڵمان“  و چەمكی ”ئیسلامیی“ بەیەكتریی و مامەڵە و نمایشكردنیان وەك یەك چەمك و یەك مەسەلە. لەكاتێكدا لە سادەترین خوێندنەوەی مەنهەجی ئەم دیاردەیەدا ئەو دوو چەمكە هەرگیز وەك یەك و بەیەك مانا بەكارناهێنرێن و بەهیچ مانایەكیش یەكشتیش نین. ”موسڵمان“ و ”ئیسلامی“ دوو زاراوە و دوو چەمك و دوو یەكەی كۆمەڵایەتیی و سیاسیی جیاوازن. تێكەڵكردنیان بەیەكتری یەكێكە لەو فێڵە ئایدیۆلۆژیانەی هێزەكانی ئیسلامی سیاسیی لە خەڵك و كۆمەڵگای دەكەن. ”موسڵمان“ ئەو ئیماندارە سادەیەیە كە شایەتومان دەهێنێت، باوەڕی بە خودا و  پێغەمبەر و كتێبە پیرۆزەكەی ئیسلام هەیە، نوێژ دەكات و ڕۆژودەگرێت، بەپێی داهاتی بڕێك زەكات دەبەخشێت و ئەگەر تواناشی هەبوو دەچێت بۆ حەج. ئەم موسڵمانە ئاساییە دین وەك دین دەبینێت و مامەڵەدەكات، كەسێكە دین و سیاسەت، دین و دەوڵەت بەیەكتری تێكەڵناكات. ژمارەشیان لەسەر زەوی نزیكەی ملیار و نیوێكە. ”موسڵمان“ دەتوانێت ئەندام و هەواداری پارتی ئیسلامی بێت، وەكچۆن دەتوانێت ئەندام و هەواداری پارتی عەلمانیی و لیبرال و چەپ و فاشیستیش بێت. دەشتوانێت ڕا و بۆچوونی سیاسیی نەبێت و نەداتە پاڵ هیچ پارت و بزوتنەوەیەكی سیاسیی. لای ”موسڵمان“ موسڵمانبوون پەیوەندیی بە سیاسییبوونەوە نییە، بەڵكو پەیوەندیی بە باوەڕیی دینیی و بە دیندارییەوە هەیە. 
هەرچی ”ئیسلامیی“ە، كەسایەتییەكی جیاوازە، ئەو موسڵمانی ئاسایی نییە بەتەنها، بەڵكو چالاكەوانێكی سیاسییە، كەسێكی ئایدیۆلۆژیی خاوەن كۆمەڵە و حیزب و ڕێكخراوی سیاسییە، ئەندم یان هەواداری ئەم یان ئەو هێزی ”ئیسلامی سیاسیی“ە كە دەخوازێت بەناوی دینەوە دەسەڵاتی سیاسیی بگرێتەدەست و بەناوی دینەوە حوكمڕانیی بكات. چەمكی ”ئیسلامیی“ پەیوەندییەكی پتەو و ڕاستەوخۆی بە ”ئیسلامی سیاسیی“ەوە هەیە وەك ئایدیۆلۆژیا و بزوتنەوەی سیاسیی، نەك بە ”ئیسلام“ەوە وەك دین. ”ئیسلامی سیاسیی“ و ”ئیسلام“ خۆیشی دووشتی جیاوازن (لە بەشی داهاتوودا باس لەم جیاوازییە دەكەم). مێژووی هاتنەكایەی بەشێك لە مرۆڤ وەك ”موسڵمان“ دەگەڕێتەوە بۆ ساتەوەختی هاتنی ئیسلام لە سەدەی حەوتەمی زاینیدا، بەڵام كەسایەتی ”ئیسلامیی“ لە سەدەی بیستەمدا لەدایكدەبێت و پرۆژەی ”ئیسلامی سیاسیی“ لە سەردەمی ئەبو عەلای مەودودی و حەسەن بەناوە، دروستیدەكەن. 
وەك ووتم كەسی ”ئیسلامیی“ كەسێكی ئایدیۆلۆژییە، بەڵام ئایدیۆلۆژیایەكەی ئایدیۆلۆژیایەكی دینییە، زۆرجار ئەندام یان هەواداری ئەم یان ئەو ڕێكخراوی ئیسلامییە. ئەوەشی دەیجوڵێنێت دین و دینداریی نییە، یان لانیكەم ئەمە پاڵنەرە سەرەكییەكەی نییە، بەڵكو خواست و ویست و نیازی ئەو ڕێكخراوە سیاسییەیە كە ئەندام یان هەواداریەتی. ئەم ئیماندارێكی ئاسایی نییە بەڵكو چالاكەوانێكی سیاسییە. زۆرجاریش لەناو ئایدیۆلۆژیا دینیی و سیاسییەكەیاندا، تەنها ئەوانە بە ئیماندار و موسڵمان دەزانن، كە هەمان دیدو ڕوانینی ئەو پارتەیان بۆ دین و بۆ ئیسلام كە ئەوان ئەندامن لەناویدا. لەڕاستیدا، زۆربەی جار، ئەم ”ئیسلامی“یانە دین كورتدەكەنەوە بۆ پێناس و ڕوانینی ڕێكخراو و سەركردە سیاسییەكانیان، بۆ دین، تەنها ئەوانەیان پێ ”موسڵمان“ە كە وەك ئەوان سەیری ئیسلام دەكەن و تەنها ئەو قسانەشیان لەسەر دین قبووڵە كە قسەی حیزب و سەكردە سیاسییەكانیانە. لەم ڕووەوە كەسایەتی ”ئیسلامیی“ جیاوازییەكی ئەوتۆی لەكەسایەتی كۆمۆنیست یان لیبرال یان فاشیست یان ناسیۆنالیست نییە، هەمویان چالاكەوانی سیاسیین بەرگریی لە ئایدیۆلۆژیایەكی سیاسیی دیاریكراو دەكەن. كەسی ”ئیسلامیی“، وەك ئەو كەسانەی تر، دەیەوێت ئایدیۆلژیا سیاسییەكەی حوكمڕان بێت. 
یەكێك لە مەترسییە هەرە سەرەكییەكانی ئیسلامی سیاسیی یەكسانكردنی ”موسڵمان“ە بە ”ئیسلامیی“. بەم یەكسانكردنە ئەو مافە بەخۆی دەبەخشێت بەناوی زۆرایەتی كۆمەڵگاوە قسەبكات و خۆی بە نوێنەری ئەو زۆرایەتییە بزانێت. ئەگەرچی هەڵبژاردن و ژمارە و ئامار نیشانیبدەن كە ئەو نوێنەرایەتیی نەڕاستە نە هیچ مەعقولیەتێكی سیاسیی و كۆمەڵایەتییەكی تێدایە. من سەرەتا وتم  ملیار و نیوێك ”موسڵمان“ لە جیهاندا هەن بەڵام ئەندامان و هەاوادارنی ئیسلامی سیاسیی ژمارەیەكی هێجگار كەمی ئەم زۆرینەیەیە. قسەكردن بەناوی زۆرینەی ”موسڵمانان“ و یەكسانكردنی ”ئیسلامی بە موسڵمان“ نیشانیئەدات ئەم هێزانە دەیانەوێت هەم تاكەكەس و هەم كۆمەڵگا، هەم حكومەت و هەم دەوڵەت، هەم دەركردنی یاسا و هەم ڕێكخستنی ژیانی گشتیی، بەناوی نوێنەرایەتیكردنی زۆرینەوە قۆرخبكەن. لەمەشدا ئەوەی ئاراستەی بزوتنەوە ”ئیسلامیی“ەكان دەكات كەڵەكەكردنی دەسەڵات و كەڵەكەكردنی هێز و كەڵەكەكردنی سەرمایەیە، هەم سەرمایەی مادیی و هەم سەرمایەی ڕەمزیی.
 پرسیارێكی گرنگ بكرێت لێرەدا لە خۆمانی بكەین ئەوەیە ئایا ”موسڵمان“ بۆی هەیە لەسەر بنەمای دین بزوتنەوەی سیاسیی دروستبكات و ببێت بە ”ئیسلامیی“؟ ئایا دەشێت پارتی سیاسیی ئیسلامی یان مەسیحی یان جولەكە یان هەر دینێكی تر دروستبكرێت و هەبێت؟ وەڵامی من بەم پارسیارانە لە كۆتایی نەوەدەكانەوە بە بەڵێ بووە. بەرگریم لەو دیدە كردوە كە دەكرێت پارتی سیاسیی دینیی بوونی هەبێت، وەكچۆن دەكرێت پارتی سیاسیی نادینیی بوونی هەبێت. ئەوەی من لەم خاڵەدا، لە زۆرێك لە چەپگەر و عەلمانیەكانی دونیای ئێمە جیادەكاتەوە، ئەو بەڵێ گوتنەیە بەو پرسیارە. لەكاتێكدا زۆرانێك لە لە هێز و نوخبە چەپ و عەلمانیەكەی لە دونیای ئێمەدا ئامادەن، پێیان وایە نابێت و ناكرێت ”موسڵمان“ ببێت بە ”ئیسلامی“، نابێت هێزی سیاسیی هەبێت لەسەر بنەمای دین دروستبكرێت. من هەمیشە ئەم وەڵامە نێگەتیڤەم بە وەڵامێكی نادمیوكراس زانیوە و پێموابووە و تا ئێستاش پێموایە ڕێگرتن لە ”موسڵمان“ بۆئەوەی ببێت بە ”ئیسلامیی“ ڕێزنەگرتنە لە مافی جیاوازبوون و پلورالیزمی سیاسیی وكۆمەڵایەتیی. بەڵام ئەم بەرگریكردنە لە گواستنەوەیە لە ”موسڵمان“ەوە بۆ ”ئیسلامیی“ مانای ئەوە نییە ”ئیسلامیی“ەكان دیموكراسن، یان بەرگریكەر و قبووڵكەری پلورالیزمی سیاسیی و كۆمەڵایەتین. نەخێر هێزەكانی ئیسلامی سیاسیی و بانگخوازەكانیان و ئەو فۆرمانەش لە دینداریی كە دروستیدەكەن، هیچیان لەگەڵ سەرەتا هەرە سادەكانی دیموكراسیەت و ڕێزگرتنی پلورالیزمدا نایەنەوە. بەڵام ئەم دۆخی دیموكراسنەبوونە دۆخێكی گشتییە و هێزە نادینیی و عەلمانییەكانی دونیای ئێمەش، جیاوازییەكی ئەوتۆیان لە ئیسلامییەكان نییە ، خراپتر نەبن باشتر نین. ئەوانیش وەك ئیسلامییەكان، هێزی نادیموكراس و دژ بە پلورالیزمن. 
لە دونیای ئێمەدا نووقسانیەكی گەورە و هاوبەش لە تێگەیشتن و پیادەكردنی دیموكراسیەت و پلورالیزمدا هەیە، كە هەم ئیسلامییەكان و هەم نائیسلامییەكان بەشێكن لێی. لەم ڕووەوە بۆچوونی من، كە بە درێژیی لە كتێبی ”دین و عەلمانیەت“دا بەرگریم لێكردوە، ئەوەبووە و ئەوەیە كە هەردوو بەرەكە، هەم ئیسلامیی و هەم نائیسلامییەكان، پێویستیان بە فێربوون هەیە، فێربوونی ئەوەی ببن بە هێزی دیموكراس و ڕێزگر لە پلورالیزم. 
بە كورتییەكەی، وەكچۆن ”كوردبوون و پارتیی بوون“، ”كوردبوون و یەكێتی بوون“ یەكشت نین و بەیەكتر یەكسان نین، بەهەمان شێوە ”موسڵمانبوون و یەكگرتووبوون“، ”موسڵمانبوون و كۆمەڵەبوون“، ”موسڵمانبوون و سەلەفیبوون“ یەكشت نین و بەیەكتری یەكسان نین. تێگەیشتن لەم سەرەتا زۆر سادەیە هەنگاوی یەكەمی دەرچوونە لەو عەقڵیەت و ئەخلاقیاتی قۆرخكردن و خۆبەخاوەن زانینەی دین و نادین، كە لە كۆمەڵگای ئێمەدا بەخەستی ئامادەیە.
 ڕێژەی ”ئیسلامیی“  لە كۆمەڵگای ئێمەدا بە بەراورد بە ڕێژەی ”موسڵمان“ڕێژەیەكی كەمە، بەشێكی كەمی كۆمەڵگای ئێمە ئەندام یان هەواداری هێزە ئیسلامییەكانە. لە دواهەمین هەڵبژاردندا نزیكەی ٧٠ لەسەدی كۆمەڵگای ئێمە بایكۆتی هەڵبژاردنەكانی كرد و دەنگی بە هیچ هێزێك نەدا. نە دەنگی بە هێزە نادینییەكان دا، نە بە هێزە ئیسلامییەكان. ئەو سی لەسەدەش كە دەنگیان دا نزیكەی نیوەیان دەنگیان بە پارتی ویەكێتی داوە. بەم مانایە ژمارەی ئەوانەی لە دواهەمین هەڵبژارندا دەنگیان بە ئیسلامییەكان داوە لەنێوان ١٠ بۆ ٢٠ لەسەدی خەڵك، یان ”موسڵمان“انی، ئەو كۆمەڵگایەیە. كەچی لەپاڵ ئەم ڕاستییە سادانەدا ”ئیسلامییجەكان نەك تەنها بەناوی هەموو موسڵمانانی كوردەوە قسەدەككەن، بەڵكو بەناوی هەموو ”ئیسلام“ ەوە دەدوێن. جورئەتی ئەوەش دەكەن بەناوی ئەو كەمینە ”ئیسلامیی“ەوە بڕیار ئەوەبدەن كێ ”موسڵمان“ە و كێ دژە ”ئیسلام“ە و كێ لە ئاشتیدایە لەگەڵ ”ئیسلام“. ئەمەش ڕووكارە ئایدۆلۆژیی و سیاسییە ترسناكەكەی بڕێكی زۆر لە كەسانی ”ئیسلامی“ لە دونیای ئێمەدا دەستنیشاندەكات. هەر ئەمەش لە و”موسڵمان“ە سادانەیان جیادەكاتەوە كە لەو كۆمەڵگایەدا دەژین.