چەند هاوکێشەیەکی ئاڵۆز لە دۆزی کورد

21/11/2022

رەنج نەوزاد
١. پرسی سەربەخۆیی و شوناسی کورد: لەم شۆڕشەی رۆژهەڵاتی کوردستان خەڵکانێکی زۆر هەن داوا دەکەن کە ڕۆژهەڵات لەم کاتەدا نابێت درووشمێک بەکاربێنن یا ڕەفتارێک بکەن کە پێشانی بدات سەربەخۆییان دەوێت. ئەمەش لەبەر ئەوەی فارس و ئازەرەکان نەکشێنەوە لە شۆڕشەکە. ئەم داواکارییە، لە ڕوویەکەوە لۆژیکیە، بەڵام ڕووکەشانەیە. 
دەرکەوتن و ناسینی شووناسی مرۆڤێک یا گروپێک، بە گشتی، دوو ڕەهەندی هەیە. ڕەهەندێک کەسەکە یا گروپەکە چۆن دەڕوانێتە خۆی، هەر وەها ئەوانی تر چۆن دەڕواننە ئەو مرۆڤە یا ئەو گروپە. گریمان ئەگەر هەموو کوردی جیهان ریفراندۆمێک بکەن و سەد لەسەدیان دەنگ دژی سەربەخۆیی کوردستان بدەن، ئەوا تورک و فارس و عەرەبی عیراق و سووریا هەر وەک جوداخواز سەیری هەموو ڕەفتار و جوڵەیەکی کورد دەکەن. ئەم تێڕوانینەی ئەوان بۆ کورد، بەشێکی گرنگی شووناسی کوردە لەپەیوەندیدا بە پرسی سەربەخۆیی. تێڕوانینی ئەوان لەبەر ئەوەی تێڕوانینی دەوڵەتە، سیاسەت و دەسەڵات و ئابووری و یاسای لە پشتە، دەکرێت زاڵتر بێت لەو تێڕوانینەی کە کورد بۆ خودی خۆی هەیەتی، دەکرێت ڕۆڵی زیاتری هەبێت لە درووستکردنی شووناسی کورد. بۆ نموونە دەسەڵاتی سیاسی لە رۆژئاڤای کوردستان، هەمیشە هەوڵدەدات وەک پارچەیەک لە سووریا خۆی پیشانبدات و کار بکات، هەرگیز ئاماژەیان نەداوە بە سەربەخۆیی کوردستان، بەڵام تورکیا و سووریا بە ڕەهای پێیانوایە رۆژئاڤا دەیەوێت سەربەخۆیی ڕابگەیەنێت. ئەم تێڕوانینە دۆخێکی درووست کردوە کە کورد بیەوێت یا نا، ناچارە سەربەخۆیخواز بێت. سەربەخۆیخوازی بووە بە بەشێک لە بوون و شووناس مرۆڤی کورد.
ئەم تێڕوانینەی داگیرکەران بۆ کورد هۆکاری زۆرە، گرنگترینیان: ١. ئەو چوار دەوڵەتە، بە حکومەت و خەڵکەکەیەوە، سوور دەزانن کوردستانیان داگیر کردوە و کورد نەتەوەیەکی داگیرکراوە، داگیرکەریش هەمیشە دڵنیایە لەوەی کە داگیرکراو هەوڵدەدات سەربەخۆیی بەدەست بهێنێت. ٢. ئەو تێڕوانینە بۆ کورد هەمیشە شەرعیەت دەداتە دەسەڵاتی ئەو چوار دەوڵەتە کە هەموو جوڵە و خەونێکی کورد لەناوبەرن بە پاساوی جوداخوازی و پارچە پارچەکردنی دەوڵەتەکەیان. چونکە ئەو پاساوە پشتگیری، یا بێ دەنگی کۆمەڵگەی فارس و تورک و عەرەبی عیراق و سووریا بەدەست دەهێنیت. بۆ نموونە بۆ پرسی دەوڵەتی کوردستان، حەدیس نەجەفی و خامنەیی یەک ئەخلاق و تێڕوانین و هەڵوێستیان هەیە. بە کورتی کورد ناچار کراوە کە دەوڵەتی نەبێت و ناچاریش کراوە هەمیشە خوازیاری دامەزراندنی دەوڵەت بێت. بۆیە ترس لەوەی لە شۆڕشەکەی رۆژهەڵاتی درووشمی سەربەخۆیی هەبێت یا نا، ترسێکی بێ مانایە. ئەگەر دە کۆڵبەری رۆژهەڵات کۆببنەوە و داوای باشترکردنی ژیان و گوزەرانی خۆیان بکەن، ئێران هەر وەک جوداخواز دەیانناسێنیت.
٢. قەدەغەکردنی مافی بەرگری لەخۆکردن: بە پێی یاسای نێودەوڵەتی و یاسای ناو دەوڵەتەکان و یاسای ئاینەکان... مرۆڤ مافی ئەوەی هەیە بەرگری لەخۆی بکات. کورد لەو مافە بێ بەش کراوە. سەبارەت بە یاسای نێودەوڵەتی، لە سیستەمی جیهانیدا دەوڵەت مافی ئەوەی هەیە بەرگری لە خۆی بکات، چونکە بکەرەکان دەوڵەتن. کورد لێرەدا دەوڵەت نییە، ئەو مافەی لێ سەندراوەتەوە. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پاراستنی مرۆڤی کوردی داوەتە دەست چوار جەلادی کورد، واتە پرسی بەرگری لەخۆکردنی قوربانی، دراوە بە جەلادەکە. کورد بۆی نییە چەک درووست بکات وەک دەوڵەت، مافی ئەوەشی نییە وەک دەوڵەت چەک بکڕێت. بەڵام هەر چوار داگیرەکەی کوردستان مافی درووستکردن و کڕینی چەکیان هەیە. دەبینین درۆنی تورکیا چۆن هاوکێشەی شەڕکردنی گۆڕیوە دژ بە کورد. سیستەمی جیهانی مافی بەو چوار دەوڵەتە داوە باشترین چەکیان هەبێت دژ بە کورد، بەڵام مافی بە کورد نەداوە چەکی هەبێت تەنها بۆ بەرگری کردن لە خۆی. سەبارەت بە یاسای ناو دەوڵەتەکان، ئەوا مرۆڤی کورد بە پێی ئەو یاسایە یاخی و جوداخوازە و دەبێت سزا بدرێن و لەناوببرێن. بە پێی یاسای ئاینەکان، ئاین لە لایەن ئەو دەوڵەتانەوە کۆنتڕۆڵکراوە و ئاین چەن دەقێکە و دەوڵەت دەیانکاتە کردار و مانایان پێدەدات، لەوەشدا کورد ئەو مافەی لێ سەندراوەتەوە هەر بۆیە بە ناوی سوورەتی ئەنفال و فەتح کورد دەکووژن، جیهانی ئیسلامیش بێ دەنگە یا پشتگیری لە داگیرکەرانی کوردستان دەکات.
٣. پرسی خەباتی چەکداری یا مەدەنی: لەبەر ئەوەی کورد ناوەندێکی بڕیاری نییە، هەر حیزب  و سیاسی و نووسەر و کەسێک لەگەڵ خەباتی چەکداری بێت یا نا، تەنیا بۆچوونێکە. لایەنێک نییە بتوانێت بڕیار بدات کورد خەباتی مەدەنی بکات یا چەکداری. بۆ نموونە ئەگەر پەکەکە بڕیار بدات خەباتی چەکداری کۆتای پێ بێت، ئەوا پەکەکە وەک گروپێک دەتوانێت کۆتای بەو شێوە خەباتە بهێنێت، لەوانەیە دوای ماوەیەک گروپێکی کوردی تر لە باکوور درووست بن و دەست بکەنەوە بە خەباتی چەکداری. دۆخی کورد، بە هۆی مێژوو و جوگرافیا و هاوکێشە سیاسیەکانەوە، هیچ لایەنێک نییە بتوانێت هەموو کورد وا لێ بکات تەنیا خەریکی خەباتی مەدەنی بن یا تەنیا هی چەکداری. کەواتە لە واقعدا هەردوو جۆرەکە هەیە و بەردەوامیش دەبێت. ئەوەی پێویستە ئەوەیە گۆڕانکاری لە هەردوو ئەو جۆرە خەباتە بکرێت. کاریگەرتر و بەهێزتر بکرێن. بە بۆچوونی من، لە هەموو بارودخێکدا کورد دەبێت هەردوو جۆرەکەی خەبات پەیرەو بکات، بەڵام خەباتی چەکداری، ئەگەر لە ڕووی کوالێتیەوە گۆڕانکاری بەسەردا بێت، گرنگترە. دواجار بەشێکی گەورەی سیاسەت بریتییە لەوەی پەیامی ئەوە بدەیتە بەرامبەرەکەت کە دەتوانی بیکووژیت، یا قەیرانی بۆ درووست بکەیت و سزای بدەیت. 
ماوەی ٢-٣ ساڵە چەندین جار لەو بارەیەوە نووسیومە کە سیستەمی جیهانی بەرەو قۆناغێک دەچێت، سیاسەت تیایدا زیاتر بە سەربازی دەکرێت. ئەگەر زۆرە جەنگ و قەیرانی سیاسی و سەربازی ڕووبدەن. بە تایبەت لە پەیوەندیدا بە ململانێی ئەمریکا و چین، یا ئەمریکا و ڕووسیا. هاوکات ئەگەر هەیە چەندین دەوڵەت، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقیا، بەرەو دابەشبوون بچن و دەوڵەتێ نوێ درووست ببێت. لەم بارودۆخەی جیهاندا، زۆر پێویستە کورد، تا بکرێت چەکی زیاتر و بەهێزتری هەبێت. زۆر پێویستە کورد پڕۆژەیەکی هەبێت بۆ درووستکردنی هەندێک چەکی سادە و سەرەتای، کورد پێویستی بە درووستکردنی چەکی سەرەتای و سادەیە، چونکە تەنیا لە ناو ماڵی خۆی بەرگری دەکات، نەک هێرش بکات. کاتێک لە ناو شار و گوندەکانی خۆت بەرگری دەکەیت، دەتوانی بەچەکی سادە، ئەو دووژمنە ببەزێنیت کە چەکی پێشکەوتوو و بەهێزتری پێیە و هێرشی هێناوەتە سەرت. بۆ نموونە لەم هێرشەی ئێرانی داگیرکەر بۆ سەر مەهاباد، ئەگەر بتوانرایە چەن هەزار پاسدار و چەکدارێکی تیرۆریستی ئێرانی بتۆپێنرێن، ئیتر ئەو هێرشانە ئاوا بە ئاسانی نەدەکرا و دەزانرا باجەکەی زۆر قوورس دەبێت.
٤. پرسی گۆڕانکاری لە پێگەی کورد و لێکەوتەکانی: یەکێک لە قەیران و مەترسیەکانی سەر کورد بریتییە لەوەی کە بە هۆی گۆڕانکاری لە هاوکێشە سیاسییەکان و چەندین هۆکاری ترەوە، کورد پێگەی باشتر بووە، بەڵام ئەو گەشەکردنە لە پێگەی کورد، هاوکات نییە لەگەڵ هێز و توانای کورد بۆ پاراستنی ئەو پێگەیە. ئەو پێگەیەیی کورد لە باشوور و رۆژئاڤا، کە ئەگەر هەیە لە رۆژهەڵاتیش ڕووبدات، لای ئەو چوار داگیرکەرە واتە هەڕەشەی جدی لە ئاسایشی نەتەوەیی دەوڵەتەکانیان. ئاسایشی نەتەوەیی هەستیارترین پرسە لای دەوڵەتان، بە تایبەت ئەگەر بزانن ئەو هەڕەشەیە لە ئاسایشی نەتەوەی، لە لایەن گروپێکەوەیە کە لە خۆیان لاوازترن. بۆ نموونە لە ئێستادا بە ڕوونی دیارە پلانێکی تورکیا و ئێران هەیە بۆ لێدان لە پێگەی کورد. بێ گومان عیراق و سووریاش لەوەدا هاوڕا و هاوفکریانن، بەڵام لەبەر ئەوەی عیراق و سووریا سووک و ڕسوا بوونە، پرسی پەلاماردانی کوردیان سپاردوە بە تورکیا و ئێران. ئێستا رۆژهەڵاتی کوردستان گەیشتووەتە پێگەیەکی زۆر جیاوازتر بە براورد  بە دوو مانگ پێش ئێستا، بەڵام توانا و هێزی لەگەڵ دوو مانگ پێش ئێستا جیاوازییەکی گەورەی نییە. مەبەست لە هێز و توانا، واتە لایەنی سەربازی و ئابووری و پشتگیری دەرەکی و هاوپەیمان... تا ڕادەیەک، هەمان دۆخ لە رۆژئاوای کوردستان و کەمتر لە باشوور هەیە، بۆ نموونە رۆژئاوای کوردستان گەیشتووەتە پێگە و دەستکەوتێکی مێژووی، بەڵام بە کشانەوەی ئەمریکا لەوێ، دەکرێت ئەو پێگەیە بکەوێتە بەردەم مەترسی لەناوچوون. زۆر پێویستە کورد بیر لەوە بکاتەوە، گۆڕانکاری لە پێگە و بەدەستهێنانی دەستکەوت، چەند گرنگە، توانای پاراستنی ئەو پێگەیەش ئەوەندە گرنگە.
٥. جیاوازی لە نێوان ڕووکەش و ناوەڕۆکی دۆزی کورد: بە پێی واقع و ئەوەی کە هەیە باکور و رۆژهەڵاتی کوردستان داگیرکراوە، پێش سووک و ڕسوابوونی سووریا و عیراق، باشوور و رۆژئاواش لە هەمان دۆخ بوون. دۆخی کورد و کوردستان نەک تەنیا دۆخی داگیرکارییە، بەڵکو لە خەراپترین و توندترین جۆرەکانی داگیرکارییە. بۆ نموونە کاتێک ئەمریکا، عیراق و ئەفغانستانی داگیرکرد، زمان و کولتوری ئەو دوو وڵاتەی نەگۆڕی، نەیوت عیراقی و ئەفغانیەکان، ئەمریکین و خاکیان بەشێکە لە خاکی ئەمریکا. بەڵام کورد کراوە بە تورکی و سووری و عیراقی و ئێرانی، زمانی تری بەسەردا سەپێنراوە، خاکەکەی کراوە بە خاکی ئەو چوار وڵاتە... واتە دۆخی کوردستان لە خەراپترین و توندترین جۆرەکانی داگیرکارییە.
 ئەمە ناوەڕۆکی دۆزی کوردە، بەڵام کۆمەڵگەی و یاسای نێودەوڵەتی، ڕووکەشێکی تەواو جیاوازی بۆ ئەو ناوەڕۆکە درووستکردوە. بۆ نموونە لە باشترین دۆخدا پرسی کورد دەکەنە پرسی نێوان حکومەتێکی ستەمکار و هاووڵاتیانی ئەو دەوڵەتە. ئەوەی لە رۆژهەڵاتی کوردستان ڕوودەدات، بە هیچ شێوەیەک درووست نییە بەوە وەسفبکرێت کە حکومەتێکی ستەمکار هەیە و بە توندی ڕووبەڕووی خۆپێشاندەران دەبێتەوە. ئەمە گوتاری کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیە لەسەر ئەو دۆخەی لە رۆژهەڵات هەیە. لە کاتێکدا ناوەڕۆکی ڕووداوەکە بریتییە لە ململانێی نێوان دەوڵەتێکی داگیرکەر و بەرخودانی نەتەوەیەکی داگیرکراو. بە هێچ شێوەیەک دۆخی کوردستان و تەنانەت بەلوچستان براورد ناکرێت بەو شۆڕش و ناڕەزایەتیەیی لە تاران و مەشهەد هەیە، لە کوردستان  وبەلوچستان ململانێی نێوان هاووڵاتیان و حکومەت نییە، بەڵکو ململانێی نێوان داگیرکەر و داگیرکراوە. هەر بەکارهێنانی دەستەواژەی گەلانی ئێران، ڕووکەشێکی فەیکە بۆ ناوەڕۆکێک کە بریتییە لە گەلانی داگیرکراو لە لایەن فارسەوە، نەک گەلانی ئێران. هەمان دۆخ لە هەر چوار پارچەکەی کوردستان هەیە، دۆزی کورد، ناوەڕۆکێکی هەیە کە ڕووکەشێکی تەواو جیاوازی بۆ درووستکراوە، ئەو ڕووکەشە فەیکەش کراوە بە هەقیقەت و یاسا و باوەڕ، تەنانەت بە خودی کوردیشەوە، ئەو ڕووکەشەیان لابووە بە هەقیقەت نەک ناوەڕۆکەکە. لێرەوەیە دۆزی کورد، تا ناوەڕۆکەکەی ئاشکرا نەکرێت و دانی پیانەنرێت، نە کورد خۆی، نە ئەو چوار دەوڵەتەش سەقامگیری بەخۆیانەوە نابینن. دۆزی کورد ئەگەر وەڵامێکی لۆژیکی بۆ نەدرێتەوە بە پێی ناوەڕۆکی دۆزەکە، نەک ڕووکەشە فەیکەکە، هەمیشە وەک بۆمبێک دەمێنێتەوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کە هەموو کات ئەگەری تەقینەوەی هەیە.