فیستیڤاڵ و دەرخستنی شانۆی ئۆرجیناڵ

24/11/2022

شكۆ عومەر كاكەڕەش*
فیستیڤاڵ لە وێنە گشتییەكەیدا بریتییە لە كۆكردنەوەی چەند ئەزموونێكی جیاوازی هونەرمەندان و دواتریش لەشێوەی پاكێجێكدا سەرجەم ئەو نمایش و ئەزموونە جیاوازانە پێشكەش بە بینەران بكات ئەوەش بەو ئامانجەی كە ببێتە ئامرازێك بۆ ئاڵوگۆڕی كلتوری لە نێوان ئامادەبووان و بەشدارانی ئەو ئیڤێنتە هونەرییە. بەم پێیەش فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی هەولێر بۆ شانۆ، كە ساڵانێكە وەك دیاردەیەكی هونەریی گرنگی ناوچەكە، خۆی راگەیاندووە و  بەردەوامی بە خۆی داوە و بووەتە ناوەندێك بۆ كۆبوونەوەی هونەرمەندانی زۆربەی ووڵاتانی جیهان لە هەرێمی كوردستان و هاوردەكردنی چەندین نمایشی شانۆیی وڵاتانی جیهان و ئاشناكردنی بینەر و شانۆكاری كورد بەو ئەزموونە گرنگانە و لە زۆربەی خولەكانی رابردووشدا ئەگەر بەرێژەیەكی كەمیش بێت توانیویەتی نمایشی جوان و جیاواز بانگهێشت بكات. ئەمساڵیش بۆ خولی حەوتەم دیسان توانی ئەو ئەزموونە دووبارە بكاتەوە و كۆمەڵێك نمایشی گرنگ و جیاوازی بانگهێشت كرد و بە بینەری كوردی ئاشنا كرد. زیاتر لەوەش خولی حەوتەمی فیستیڤاڵ بۆ من خاڵێكی گرنگیی تری هەبوو ئەویش ئەوەبوو لەرێی بانگهێشتكردنی یەكێك لەو نمایشانەوە بینەر رووبەرووی شۆكێك بكاتەوە. كە من لێرەدا هەوڵ دەدەم لەسەری بوەستم جگە لەوەی كە خوێندنەوە بۆ دوو نمایشی تری ئەو فیستیڤاڵە بكەم.


یەكێك لە نمایشە زۆر جیاواز و گرنگ و جوانەكانی ئەم فیستیڤاڵە بریتی بوو لە شانۆیی (كالیگۆلا) كە بەرهەمی وڵاتی ئۆكرانیا بوو. لە نمایشی (كالیگۆلا)دا جگە لەوەی كە هۆڵی نمایش وەك هەمیشە لە خزمەتی كارەكەدا نەبوو بەڵام هەر لەسەرەتاوە كاتێ‌ بینەر دەچێتە هۆڵەكەوە و لە یەكەم ساتدا چاوی بەر پێدراوەكانی سەر ستەیج و كۆی گشتی سینۆگرافیای بینراو دەكەوێت، تێدەگات لەوەی كە ئەقڵێكی جدی لە پشتی نمایشەوە وەستاوە و سنۆگرافیا تەنها بریتی نیە لە ریزكردن و دانانی كۆمەڵێك كەرەستە لەسەر ستەج. واتا سینۆگرافیا لە كالیگۆلای ئۆكرانیدا بریتی نیە لە سینۆگرافیایەكی زەخرەفیی دەرەوەی گوتاری گشتی نمایش، بەڵكو سینۆگرافیایەكی دارێژراو و تێكهەڵكێش لەگەڵ سەرجەم رەگەزەكانی دیكەی نمایش. ئەمەش دواجار  بە سوودی كردەی داهێنان لە نمایشدا تەواو دەبێت و كار لەسەر دامەزراندن و پاراستن مەودای ستاتیكی دەكات و لێناگەڕی ئاسۆی پێشبینكراوی بینەر زاڵ بێت، بەپێچەوانەوە بەردەوام ئەو ئاسۆی پێشبینیە تێكدەشكێنێت. سینۆگرافیا دەبێتە ئامرازێكی سەرەكی بۆ هونەری باوەرپێهێنانی بینەر، ئەفلاتون دوای ئەوەی كۆمەڵێك بنەما بۆ هونەری باوەرپێهێنان دەخاتەروو كە بەرمەبنای بنەمایەكی زانستی نین بەڵكو لەسەر چەند مەبەستێكی تایبەت دانراون و هاوكات دەشڵێت هونەری باوەرپێهێنان ئامرازێكی هەڵخەڵەتێنەرە بۆ ئەوەی حەق بكاتە پوچەڵ و پوچەڵیش بكات بە حەق. بۆیە سینۆگرافیای كالیگۆلا دروست بەو شێوەیە بوو كە لە رێگەی چەند دۆشەكێكی خەوتنەوە كە بەشێوەی ستونی دانرابوو كاری لەسەر كردەی باوەرپێهێنان كردبوو و ئامانجەكەشی پێكا و چەندین دەلالەتی جیاوازی بە نمایش بەخشیبوو.
جیاوازی زمانی نمایش و ئەكتەر لە شانۆیی كالیگۆلادا لەگەڵ زمانی بینەر یەكێك لەو خاڵانە بوو كە پێشبینی دەكرا ببێتە لەمپەر لەو نێوانەدا و پرۆسەی پەیوەندی نێوان بینەر و نمایش گرفتی تێبكەوێت و بە ئاسانی دروست نەبێت، بەڵام ئەو گرفتە نەك هەر دروست نەبوو بەڵكو تەواو پێچەوانەكەی هاتەئاراوە بەو پێیەی سەرەڕای درێژی ماوەی نمایش و گرفتە تەكنیكییەكانی هۆڵ، بەڵام بینەر بەدرێژایی زیاتر لە 100 خولەكی نمایش لەسەرەتاوە ئەو پەیوەندییەی دامەزراند و بەردەوام پەیوەندی خۆی لەگەڵ نمایشدا نوێدەكردەووە بەتەواوی بوو بوو بە بەشێك لە نمایش و چەمكی ژیانكردن و هاوبەشیكردن لەو نێوانەدا بەدروستی بەدیدەكرا. كە ئەوەش لە ئەنجامی تۆكمەیی داڕشتنەوەی نمایش و دروست كاركردن لەسەر رەگەزەكانی نمایش دێتە ئاراوە. جگە لەوەی بونیادی نمایش و كارەكتەرەكانی بەجۆرێكی وا داڕشتبوەوە كە هەست بە هیچ نەنگ و بۆشاییەك نەكرێت و گوتاری گشتی نمایش بەجۆرێك دارێژرابوو كە گوزارشتی لە دۆخی ئەمرۆی ووڵاتەكەی خۆیان دەكرد كە چۆن جەنگ چووەتە هەموو كون وقوژبنێكی ژیانەوە و سیستەمە سیاسی و داراییە خاوەن بڕیارەكان بوونە بە مۆتەكەیەك بەسەر ژیانی مرۆڤایەتییەوە. لەگەڵ ئەوەشدا لە پەراوێزی ئەو بابەتە سەرەكییەوە كاری لەسەر سیستمی دیكتاتۆرییەت و سەركوتكاری و بوودەڵەیی پیاوانی ئایینی كردبوو كە هەمیشە وەك مشەخۆرێك سوود لە قەیران و تەنگەكان دەبینن بۆ پتەوكردنی پێگەكانی خۆیان. لەگەڵ ئەوەشدا ناكرێ رۆڵ و تەكنینكەكانی نواندن فەرامۆش بكرێت لەم نمایشەدا كە لە ئاستێكی باڵادا بوو، بەتایبەت ئەو ئەكتەرەی كە رۆڵی كالیگۆلای بەرجەستە دەكرد، گاهێك وەك ئەكتەرێكی باڵادەستی نمایش و گاه وەك ئەكرۆپاك و جارێك وەك جمناستیك و دەمێك وەك سەماكارێكی بالێ دەردەكەوت و هەموو جوڵەیەكی پلان بۆدارێژراوبوو و دوور بوو لە عەفەویەت و زیاتر لەو بۆچوونە ئەنترۆپۆلۆجیەی (یۆجینۆ باربا) نزیكمان دەكاتەوە كە باسی جووڵە دەكات و دابەشی دەكات بۆ سێ ئاست، ئاستی سێیەمی بە قۆناغی گوزارشتخوازی وێنا دەكات پێیوایە لەو قۆناغەدا ئیدی جوڵە بەپێی سات و بارودۆخی پێویست دێتە ئاراوە و دەبێتە پاوەرێك بۆ جوڵاندنی هەست و هۆشی بینەر و تێكهەڵكێشكردنی نمایش و بینەر و یەكخستنیان لە یەكەیەكی تەواو سەربەخۆی و یەكگیردا. و لەرێگەی ئەم تێكەڵكێشییەوە و جوڵە مسداقیەتی و راستگۆیی تەواو وەردەگرێت و بینەر بەشێوەیەكی تەندروست وەریدەگرێت.
بەڵام ئەوەی مایەی هەڵوەستە و شۆكی بینەر بوو لەم نمایشەدا بریتییە لە لێكچوونی زۆر نزیكی نێوان بونیادی كەسایەتی كالیگۆلا لە شانۆگەری (كالیگۆلا)ی ئۆكرانی و بونیادی كەسایەتی بابلۆی شانۆگەری (دوارۆژەكانی بابلۆ)ی شوان كەریم! ئەم لێكچوونە لە سەرەتاوە بەشێوەیەكی كاڵ دەردەكەوێت كەچی نابێتە جێی سەرنج، بەڵام كاتێ‌ لە نیوەی دووەی نمایشەوە دەبینین ئەكتەرەكان هەموو لە كالیگۆلا نزیك دەبنەوە و بە تەكنیكێك جلوبەرگێكی لەبەر دەكەن و دەیخەنەوە قاوغەكەی خۆی، دەقیق هەمان وێنە دروست دەبێت كە كارمەندانی نەخۆشخانە لە نمایشی (دوارۆژەكانی بابلۆ)دا هەمان كردار بەرامبەر بابلۆ ئەنجام دەدەن و دەیانەوێت بیری بخەنەوە كە ئەو لە دۆخێكی نەخوازراودایە و دەبێت بگەڕێتەوە دۆخی پێشووی خۆی و لە واهیمەی ناو مێشكی خۆی رزگار بكات. لێرەدا لێچوونەكان هێندە نزیكن كە پێویستە بینەر توشی راچەڵەكین بێت و لە خۆی بپرسێت ئایا من پێشتر ئەم دیمەن و نمایشەم بینییوە؟! بەتایبەت كە دەبینی جگە لە بونیادی كاركتەر تەنانەت فۆرمی جلوبەرگ و شێوازی لەبەركردنیشیان بۆ كالیگۆلا هەمان شێواز و فۆرمە كاتێ‌ كارمەندانی نەخۆشخانە دووبارەی دەكەنەوە بەرامبەر بابلۆ، بەڵام بۆ ئەو پرسیارەی بینەر ساتی پێشوو لە خۆی كرد دەگاتە ئەو بڕوایەی كە بێگومان نەخێر چونكە ئەم نمایشە لە وڵاتێكی بێگانەوە هاتووە و دەرفەتی بینینی نمایشێكی ئۆكرانی بۆ بینەری كورد لەو دۆخەی كە ئێستا ئۆكرانیای پێدا تێپەڕدەبێت، ئەستەمە.
ئەمە جگە لە چەند لێكچوونێكی تر وەك بوونی ئەو مایكەی كە لە كالیگۆلادا بەكارهات و لە بابلۆش بۆ هەمان مەبەست و ئامانج بەكارهات. شێوازی ئەندازیاری دارشتنەوەی سەر ستەیج كە لای بابلۆ بەشێوەی ریالیزم دارێژرابوو بەڵام لە كالیگۆلا بەشێوەی گوزارشتگەرا بوو، بەڵام دواجار هەردووكیان لە رووی هەندەسییەوە لێكدەچوون بەتایبەت لە شێوازی تەوزیفكردنەوە لە نێو نمایشدا و چۆنیەتی مامەڵەی ئەكتەر لەگەڵیاندا.
بۆیە سەرئەنجام بینەر توشی ئەو گومانە دەبێت كە ئایا ئەو دوو نمایشە بۆ هێندە لەیەك دەچن؟ ئاخۆ ئەمە تەنها رێككەوتە یاخود سودبینینە لە یەكتر؟ ئایا كالیگۆلا نوسخەی ئۆرجیناڵە یان بابلۆ؟ ئایا شانۆی كوردی هێندە لە ئاستێكی باڵای جیهانیدایە كە شانۆی ئۆكرانی كاریگەر بێت پێی؟ ئەمانە و چەندین پرسیار و گومانی تر كە بینەر توشی بەدگومانییەكی ئەوتۆ دەكات تا چیدی متمانەی تەواوی بە هەموو نمایشێك نەبێت كاتێ‌ وەك كردەیەكی داهێنان خۆی رادەگەیەنێت و لەگەڵ ئەوەشدا دەكرێ لە داهاتوودا سەرجەم یاخود زۆربەی ئەو گومانانە روون ببنەوە و دەربكەوێت ئایا كام نمایش ئۆرجیناڵە و سوودی لەویتری بەرامبەر بینیوە.


یەكێكی تر لەو نمایشانەی لە فیستیڤاڵی شانۆی هەولێر پێشكەش كرا و بۆ من مایەی هەڵوەستەیە، شانۆیی (تروسكاییەك لە تەم) بوو كە بەرهەمی كۆلێژی هونەرەجوانەكانی هەولێر بوو و كاری دەرهێنانی لەلایەن (یوسف یوسفی)ەوە بۆ ئەنجامدرا بوو. (تروسكاییەك لە تەم) هێندە نمایشێكی لاواز و ئاست نزم بوو كە زیاتر وەك شانۆی قوتابخانە و ئارەزوومەندانی سەرەتا و ئەماتۆر خۆی دەنواند و كەمتر ئەو وێنەیەی دەگەیاند كە بینەر بەدیار بەرهەمێكی ئەكادیمیی ناوەندێكی ئەكادیمی وەك كۆلێژی هونەرەجوانەكانەوە دانیشتبێت. مرۆڤ كاتێ‌ خۆی لەبەرامبەر ئەو جۆرە كارانەدا دەبینێتەوە تێدەگات كە ناوەندە ئەكادیمییەكانی ئێمە لە چ هەژارییەكی مەعریفیدان و خوێندكاران چۆن بەرەو هەڵدێر دەبرێن لەو شوێنانەدا.
ناوەندە ئەكادیمیەكان لە وێنە گشتیەكەدا بریتیین لەو شوێنانەی كە زۆرترین كەسانی ئەكادیمیی و پێداگۆگ و مامۆستای بەئەزموونی تێدا كۆدەبنەوە و لەوێوە ئیدی دوا مۆری پێگەیاندن و دروستبوون لە دۆسیەی ئەو گەنجانە دەدەن كە بەنیازی فێربوونی دواین تێزەكانی شانۆی جیهانی روویان تێكردوون. بەڵام پرسی گرنگ ئەوەیە ئاخۆ كۆلێژی هونەرەجوانەكانی هەولێر تاچەند هەوڵیداوە ئەو وێنە گشتییە دروست بكات و ئەو كەسانەی لەوێدا كۆبوونەتەوە بەراستی كەسانی ئەكادیمی و پێداگۆگن؟ ئەگەر بۆ دەستكەوتنی وەڵامی ئەو پرسانە بینەری شانۆیی (تروسكاییەك لە تەم) بین ئەوا سەرجەم وەڵامەكانت بە نەخێرێكی توند وەردەگریتەوە.
ئەم نمایشە لەلایەن د.ژیلوان تاهیرەوە كاری نوسینی بۆ كراوە و بابەت و جەوهەری نمایش لە ئاستێكی باڵادایە و بینەر درك بەوە دەكات كە بابەت بەووردی كاری لەسەركراوە و بەریەككەوتنی لەگەڵ دروست دەكات، بەڵام بۆ پرۆسەی پیشەسازی نمایشدا تەنها بابەت پێویست نیە و دەبێت سەرجەم رەگەزەكانی تری نمایش لە یەكەیەكی گشتگیر و یەكگرتوودا خۆی رێكبخاتەوە و بخرێتەڕوو.
كردەی دەرهێنان لەم نمایشەدا بەرادەیەك سست و لاوازە ئەسڵەن لە زۆر شوێندا سێبەری دەرهێنەر بەسەر نمایشەوە هەر نامێنێت و زیاتر وەك نمایشێكی راگوزەر و ئیرتیجال خۆی دەخاتەڕوو. كاتێكیش نمایش حزوری دەرهێنەری بەسەرەوە نەمێنێت و ئەكتەرەكانیش بریتی بن لە چەند خوێندكارێكی قۆناغی سەرەتای خوێندنی شانۆ بن ئەوا هەموو دۆخێك دروست دەبێت تەنها دۆخی ستاتیكی و هونەری باڵا نەبێت. هەژاری مەعریفی دەرهێنەر هێندە بە زەقی بە نمایشەوە دەبینرا، كە تەواوی رەگەزەكانی نمایش بووبوون بە قوربانی ئەو هەژارییە و گرنگترین ئەو قوربانییەش بریتی بوو لە ناهاوسەنگی بونیادی درامی نمایش نەبوونی ریتمی نمایش و كارەكتەر و دیالۆگ و هاوكات نەبوونی بونیادێكی روون بۆ كەسایەتییەكان، كە ئەمەیان دەردی كوشندەی هەر بەرهەمێكی شانۆییە چونكە لە غیابی بونیادێكی تۆكمە و روونەوە ئەكتەر توشی سەرلێشێوان دەبێت لە نێو پرۆسەی نمایشدا و بێئامانج دێت و دەچێت. بونیادی كاركتەر لە شانۆیی (تروسكاییەك لە تەم) هێندە ناروون و شێواو بوو كە سێ‌ كچەكە دوای مردنی دایكیان لە حاڵەتێكدا دەیانەوێت لۆمەی باوكیان بكەن كە ئەو هۆكاربووە بۆ مردنی دایكیان و بەیەكەوە هێرش دەكەنە سەری. بەڵام دوای دەرچوونی باوك لەسەرستەیج ئیدی كچەكان مردنی دایكیان بیردەچێتەوە و دەستدەكەنەوە بە كچێتی خۆیان و خەریكی كەفا و سەفا كچانەی خۆیان دەبن. ئەمەش سەرەتای دەركەوتنی هاودژییەكان بوو، ئەم ناروونیەی بونیادی كەسایەتییەكان گرفتی گەورەی بۆ ئەكتەر دروست دەكرد و پێمووایە خودی دەرهێنەریش دركی بەم كەلێنە كردبوو بۆیە بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە سوودی لە ئەكتەر (چنار عیزەدین) بینیبوو تا بتوانێ‌ بە هەندێ‌ جووڵەی كۆمیدی و تارادەیەك تەهریجی كۆنترۆڵی سستی ئیقاعی نمایش بكات و پەیوەندییەك لەگەڵ بینەر دروست بكاتەوە ئەگەرچی ئەو پەیوەندییەش زۆر زۆر لاواز بوو. لێرەشدا دەرهێنەر دیسان كەوتە ئەو هەڵەیەوە كە ئاستی نواندن لە نێوان ئەكتەرەكان هەمووی لەلایەك و نواندنی (چنار) لەلایەكی دی خاڵی بوو لە هەموو باڵانسێك و جیاوازییەكی زۆری پێوەدیاربوو كە دواجار بە زیانی نمایش كۆتایی پێهات. دەرهێ،ەر بە فەرامۆشكردنی رەگەزی ریتم و تیمپۆ دەكەوێتە هەڵەی كوشندەوە.

لە كۆتاییشدا شانۆ بەو پێیەی هەوڵێكە بۆ خوێندنەوە و لێكدانەوە و دواجاریش بەستنی پەیوەندی رۆحی نێوان خۆی و بینەر. بۆیە دەبێت بەوپەڕی ئاگاییەوە مامەڵەی لەگەڵ بكرێت و حساب بۆ تەواوی جوڵە فیزیكی نافیزیكییەكان بكرێت.


یەكێكی تر لەو نمایشانەی كە مایەی وەستانە لەسەری شانۆیی (سرودێك بۆ ئیكارۆس)ە كە بەرهەمی شانۆكارانی هەڵەبجە بوو.
ئەو گروپە لەسەرتای دروست بوونیەوە دوو چەمكی بۆ كارەكانی خۆی داڕشت و كردنی بە بنەمای كاركردن بۆ پرۆژەكانی داهاتووی ئەوانیش هەردوو چەمكی (زبرییەتی و زیندویەتی) بوو. ئەوەشی كە هەر لەسەرەتاوە روون بوو ئەوەیە كە بەپێی بانگەشەكانی خۆیان ئەو چەمكە دەگەڕێننەوە بۆ شانۆ توندوتیژەكەی ئانتۆنین ئاڕتۆ-ی فەرەنسی.
بەڵام با ئێمە سەرەتای قسەكانمان بەوە دەست پێبكەین ئایا بەراستی شانۆی توندوتیژی ئاڕتۆ بریتی بوو لە توندوتیژی و هەرا و زەنا؟ ئایا ئارتۆ مەبەستی لە توندوتیژی لایەنە فیزیكییەكە بوو؟ ئایا ئەسڵەن شانۆ فەلسەفییەكەی خۆی بۆ بەناوی توندوتیژییەوە ناونا؟ ئاخۆ رەچەڵەكی شانۆكەی لە كوێوە سەریهەڵدا؟
ئەگەر ئێمە بگەین بە وەڵامی ئەم پرسیارانە ئەوا بەروونی لەوەش تێدەگەین كە بابەتی (زبرییەتی و زیندویەتی) لە كوێی نەخشەی شانۆ توندوتیژەكەی ئاڕتۆ دایە.
ئارتۆ لەسەرەتای مانیفێستۆی یەكەمی شانۆكەیدا دەڵێت: شانۆ ناگەڕێتەوە بۆ كارتێكەرە دەرەكیەكانی و هێز و زمانەكەشی لەوەوە وەرناگرێت و پێویستە لەو بنەمایە دووركەوێتەوە كە پاڵپشت بە هەیمەنەی دەقی ئەدەبی خۆی بخاتەروو و و بەپێچەوانەوە دەبێت پشت بە دەقە رەسەن و پیرۆز و خاوەن رەهەندە مێژووییەكان ببەستێت بۆ ئەوەی زمانە دەگمەن و تایبەتەكەی خۆی بدۆزێتەوە كە خۆی لە نێوان جووڵە و بیرۆكەدا دەبینێتەوە.
ئەم داوایەی ئارتۆ زۆر دژی ئەو نمایشەی شانۆكارانی هەڵەبجەیە چونكە ئەوان لە دەستپێك تا كۆتایی ئەوەی كە باڵایە لەلایان بریتییە لە زمان و دەق و دیالۆگ و بەپێچەوانەشەوە جوڵەی مەدروس و حیساب بۆكراو كەمترین ئامادەیی هەیە، ئەم حاڵەتە بە رادەیەك بوونی هەیە كە بینەر هێندێ‌ جار پێویستی بە هاوكارێك هەیە تا گرێكانی دەق و ئەدەبیاتی نێو نماایشی بۆ شیبكاتەوە و هاوكاری بێت لە بەیەكەوەگرێدانی سەرەداوەكانی چیرۆك!كە ئەمەیان من پێوایە بۆ ئاڵۆزی بیرۆكەكانی نێو خەیاڵی دەرهێنەر دەگەڕێتەوە، كە پێویستی بە رێكخەرێك هەیە توانا و دەسەڵاتی لەسەرووی ئەوەوە بێت و لێنەگەڕێت ئەتمۆسفێری گشتی نمایش بەو جۆرە ئاڵۆز بكات، چونكە هەمان حاڵەت لە ئەزموونەكانی پێووی ئەو دەرهێنەرەدا دەبینرێت بەڵام لەبەر ئەوەی لەوانی تردا تەنها خۆی بوونی هەیە و هەر لە ژێر تایتڵی (دەهێنەر)دا كاریكردووە كەمتر بینەر هەستیان پێدەكات. بەڵام لە (سرودێك بۆ ئیكارۆس)دا ئەو باسە بە زەقی هەستی پێدەكرا لەبەر چەند هۆكارێك كە گرنگترینیان ئەمانەن: لێرەدا ئەو هاوڕێیانە بەوپەڕی بڕواوە چەمكی دەرهێنانی رەدكردەوە و لەبری ئەوە وشەی دراماسازیان داتاشی بەو بیانووەی گوایە چەمكی دەرهێنان لە بنەڕەتەوە بە هەڵە لە عەرەبەوە بۆ نێو كلتوری شانۆیی ئێمە گوازراوەتەوە و ئیدی پێویستە ئەو هەڵە باوەی خۆمان چاك بكەینەوە، هەڵبەت من كاتی خۆشی لەگەڵ ئەو دۆستانە كەتمە گفتوگۆیەكی هونەرییەوە كە دژی رایەكەی ئەوان بووم. بەڵام نەگەیشتین بە ئەنجام. چونكە من پێداگریم لەوە دەكرد كە دەرهێنان چەمكە دروستەكەیە چونكە ئەو كەسەی بە كردەی دەرهێنان هەڵدەستێ‌ لە عەدەمەوە نمایشێك دێنێتە بوون ئەمەش رێك هەمان حاڵەتی لەدایكبوون (ولادە) یەوە و وەك ئەو پرۆسەیە بریتییە لە دەرهێنان و پێویستە هەر بە دەرهێنان بمێنێتەوە بەڵام ئەوان مكوڕ بوون لەسەر بۆچوونەكەی خۆیان. جگە لە هەموو ئەمانە ئەو هاوڕێیان دوای ئەو هەموو روونكردنەوەی كە دایان بۆ گۆڕینی چەمكی دەرهێنان بە دراماساز، بەڵام داواجار لە پۆستەری گشتی فیستیڤاڵ هەر بە دەرهێنان ناویان هێنرا و تەنانەت ئەو خەڵاتەی كە پێشیان بەخشرا هەر بە ناوی (باشترین دەرهێنان) وەریانگرت! ئیدی شتێك لە گۆڕی نەما بە ناوی دراماساز و هەر وشەسازییەكی تر كە ئەو چەند مانگێك بوو ئامادەكارییان بۆی دەكرد. جگە لەمە هۆكارێكی تری ئاڵۆزی پر لە هەرایی ئەم نمایشە دەگەڕێتەوە بۆ بوونی زیاد لە دەرهێنەرێك لە نمایشدا، كە بەرای من ئەگەر لە ئەزموونەكانی پێشوودا تەنها جەنجاڵییەكانی نێو خەیاڵی (راڤیار نەوزاد) باڵی بەسەر نمایشدا كێشابێت ئەوا لێرەدا دوو كەس هەن و هەر یەكەیان دەیەوێت هەیمەنەی خۆی بەسەر نمایشەوە بەدەربخات. كە ئەمەش دواجار وەك بینرا بەقوربانیبوونی نمایشی لێكەوتووە چونكە ئەزموونی (سرودێك بۆ ئیكارۆس) دوو دەرهێنەر (دراماساز)ی هەبوو.
ئارتۆ لە هەموو ژیانی شانۆیی خۆیدا شەڕی بۆ دەربازكردنی شانۆ لە ژێر دەسەڵاتی ئەدەبدا دەكرد و تەنانەت باجی زۆر گەورەشیدا لەو پێناوەدا، بەڵام دەرهێنەری ئەم نمایشە كە هەموو هەوڵی بۆ ئەوەیە ببێت بە تاكە ئاڵاهەڵگری ئارتۆ لەم جوگرافیایەدا، لەم ئەزموونە و هیچ ئەزموونێكی پێشوویدا نەیتوانییوە شانۆكەی ببكاتە خاوەن زمانێكی تایبەت لە دەرەوەی دەسەڵاتی دەق و هەمیشە باكگراوندە ئایدۆلۆژییە تایبەتەكانی خۆی و سەرسامییەكانی خۆی بە مرۆڤە باڵاكە نیتشەی لە نمایشەكانی بكاتە دەرەوە و ئەمەش وایكرووە كە راڤیار و ئەزموونە شانۆییەكانی هەمیشە بارگاوی بن بە چەندین رەهەندی ئایدۆلۆژی.
لەپاڵ ئەمانەدا راڤیار ئەزموونەكانی پێشووتری چونكە خۆی دوا كەسی بریار بەدەست بووە بەردەوام هەوڵیداوە كە سروت و ئەتمۆسفێری دێرین و رەسەنی رۆژهەڵات لە نێو نمایشەكانی ئامادەییان هەبێت دروست بەو شێوەیەی كە ئارتۆ بانگەشەی بۆ دەكات و پێیوایە ئەوە بنەمای رەسەنی شانۆیە و دەبێت بگەڕێتەوە بۆ ئەو پێگەیە. ئەمەش بە روونی لە ئەزموونی (شینە لە شیندام)دا دەردەكەوت. بەڵام لە (سرودێك بۆ ئیكارۆس)دا كەمترین سروت بوونی هەبوو و كەمترین ئیشكردن هەبوو لەسەر چەمكی جووڵە و شانۆی بینراو و جێهێشتنی قۆناغی دروشمگەرا و ئارامگرتن لە زۆنی شانۆی بینراودا. ئارتۆ لە هەردوو مانیفێستۆكەیدا یەكێك لەو خاڵانەی كە زۆر جەختی لەسەر دەكاتەوە بریتییە لە سروت. هێنانەوەی سروتە كۆن و سەرەتاییە كۆمەڵایەتی و ئایینییەكان و دووبارە داڕشتنەوەیان لە بۆتەیەكی شانۆییدا و پێشكەشكردنەوەیان بەبینەر، ئەمەش بە هۆكاری بوونی هێڵی رووحی لە نێو ئەو سروتانە و زیندویەتی و كاریگەرییان لەسەر تاكی بەرامبەر (بینەر)، بەو ئامانجەی لە كۆتاییدا پرۆسەی هاوبەشیكردنی نێوان بینەر و نمایش بێتەئاراوە و هەردووكیان لە یەكەیەكی گشتگیردا ئاوێزان بن. بەڵام لە كۆی نمایشی (سروتێك بۆ ئیكارۆس) جگە لە دیمەن و ساتی مردنی سەرەتای كەسایەتی (پارێزگار) و كەوتنی لە نێو حەوزە ئاوەكە و سەركەوتنی میزەڵانەكە بەرەوە ئاسمان هیچ سروتێكی تری تێدا نەبوو. بابەتی (التشاركیە) هاوبەشیكردنی بینەریش لە هەموو ئاستەكانیدا لەگەڵ نمایش لەوپەڕی لاوازیدا بوو چونكە لەتەواوی نمایشەكە ە تەكنیكێكی زۆر لاواز كاتێ‌ ویستی بەشداری بە بینەران بكات لە رێگەی دەنگدانەوە، ئەنجامێكی ئەوتۆی بەدەست نەهێنا و تەنانەت چەند بینەرێك رای پێچەوانەیان بۆ درووست بوو كاتێ‌ لە نێو نمایشدا هاواریان كرد كە ئەوان تەنها یەك جۆر كارتیان پێیە و ناتوان هەڵبژاردەی دووەم بەكاربهێنن، ئەوەش تارادەیەك ئاڵۆزی لای ئەكتەرەكان دروست كرد و چارەسەركردنی دۆخەكەش ئاسان نەبوو.

سەرچاوەكان:
د. علي صباح. الاقناع في الخطاب المرئي. الشؤن الثقافية العامة، ط.1، بغداد، 2017.
د. قاسم بياتلي. لغة الحركة والجسد وفن الممثل. الهيئة العربية للمسرح. ط.1، المصر. 2016.
د. قاسم بياتلي. المسرح الوسيط. دائرة الثقافة الشارقة. ط1، الشارقة 2022.
الكسندر دين. اسس اخراج المسرحي. مصر.
اريك بنتلي. نظرية المسرح الحديث. تر: يوسف عبدالمسيح ثروت. دار اشؤون الثقافة العامة، بغداد، 1986.

 

 

*خوێندكاری ماستەر لە دەرهێنانی شانۆییدا