پارتی و یەكێتی هێشتا كاتی كۆتایی هاتنیان نەهاتووە...

25/11/2021

ڕەنج نەوزاد

رەنج نەوزاد
بە گشتی، بۆ هەر شۆڕش و ڕاپەڕین وڕووخاندنی دەسەڵاتێكی سیاسی.. دوو فاكتەری سەرەكی هەیە‌‌‌: فاكتەری خودی یا ناوخۆیی، فاكتەری بابەتی یا دەرەكی. بۆ گۆڕانكاری لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هاوشێوەكانی، فاكتەری دەرەكی ڕۆڵێكی زۆر گرنگ دەبینێت. فاكتەری دەرەكی وەك دەستێوەردان و كاریگەری دەرەكی و بەرژەوەندی زلهێزەكان... فاكتەری دەرەكی بۆ گۆڕانكاری ڕیشەیی لە دەسەڵاتی سیاسی هەرێمی كوردستان، ڕۆڵی سەرەكی دەبینێت. چونكە هەرێم نەك دەوڵەتێكی لاواز و كەم سەروەرییە، بەڵكو هەر دەوڵەت نییە. خودی قەوارەی هەرێم، لە بنەڕەتدا بە هۆی فاكتەری دەرەكیەوە درووستبووە، پاراستنیشی هەر بە هۆی فاكتەری دەرەكیەوەیە. 

ڕاستە فاكتەری دەرەكی ڕۆڵی گرنگ دەبینێت، بەڵام بە بێ ئامادەبوونی فاكتەری ناوخۆیی، ئەوا بە تەنیا بە فاكتەری دەرەكی گۆڕانكاری ڕیشەیی درووست نابێت لە وڵاتێكدا. نووسەری لوبنانی عەلی حەرب لە كتێبی شۆڕشەكانی هێزی نەرم، لە بارەی بەهاری عەرەبیەوە پێیوایە كە فاكتەری ناوخۆیی، كە ئەو بە سێگۆشەی ستەمكاری و هەژاری وبێ كاری ناویدەنێت، هۆكاری سەرەكی بوون بۆ شۆڕشەكانی وڵاتانی عەرەبی، ئەگەر ئەو فاكتەرە ناوخۆییە نەبووایە، ئەوا بە تەنیا بە فاكتەری دەرەكی ئەوە ڕووینەدەدا كە پێی دەڵێن بەهاری عەرەبی. بەڵام ئەم تیۆرییە لەوانەیە بۆ دۆخی هەرێمی كوردستان زۆر گونجاو نەبێت، چونكە بە حوكمی جیوپۆلەتیكی هەرێمی كوردستان و لاوازی دەزگاكانی كوردستان و لەسەرووی هەموویەوە كە كوردستان دەوڵەت نییە، بۆیە ئەستەمە بە بێ فاكتەری دەرەكی دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێم بگۆڕدرێت و پارتی و یەكێتی لاببرێن. 

ئەگەر بێینە سەر فاكتەری ناوخۆیی، ئەوا ناڕەزایەتیەكی گەورە هەیە دژ بەدەسەڵاتی پارتی ویەكێتی، گەندەڵی لەئاستێكی بەرزە... بەڵام جارێ، لەسەر هەردوو ئاستی چۆنیەتی و چەندێتی، لە ناوخۆ ئامادەییەكی ڕوون نییە بۆ كۆتایهاتنی دەسەڵاتی یەكێتی و پارتی. ئەوەش چەندین هۆكاری هەیە: جارێ هەردوو حیزب لایەنگرانیان زۆرە، ڕێژەی هەژاری جارێ نەگەیشتووەتە ئاستێكی تەواو ترسناك، كە زۆرینە كێشەی خواردن و نیشتەجێبوونی هەبێت بە تایبەت لە شارە سەرەكیەكان، لە هەمووی گرنگتر نەبوونی بەدیلێكی دیار و بەهێزە بۆ شوێنگرەوەی پارتی و یەكێتی، چ لەسەر ئاستی سیاسی یا كۆمەڵایەتی. هەر وەها لاوازی یا نەبوونی خۆپێشاندان لە پایتەخت ئیتر لەبەر هەر هۆكارێك بێت... واتە فاكتەری ناوخۆ، هەر چەن بە ڕووكەش وا دێتە پێش چاو كە ئامادەیە بۆ لابردنی پارتی و یەكێتی، بەڵام لە ناوەڕۆكدا وا نییە.

لەسەر ئاستی فاكتەری دەرەكی، كە گرنگترە لە فاكتەری ناوخۆ بۆ كەیسی هەرێمی كوردستان. ئەوا ئامادەییەكی وا نابینرێت بۆ گۆڕانكاری لە بونیادی دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان. توركیا وئێران  كاریگەرترین دەوڵەتانن لەسەر هەرێمی كوردستان. هەردوو دەوڵەت دەزانن ئەستەمە لە پارتی و یەكێتی باشتر و گوێڕایەڵتر بدۆزنەوە تا حوكمی هەرێمی كوردستان بكەن. ئەوان دەزانن ناتوانن یا ئەستەمە هەرێمی كوردستان لەناوبەرن، چونكە هەرێمی كوردستان بە پێی ویستی زلهێزەكانی ڕۆژئاوا درووستبووە. بۆیە كە هەرێمی كوردستان دەبێت هەر لە لایەن كوردەوە حوكم بكرێت، ئەوا باشترین بژاردە بۆ توركیا وئێران، بریتییە لە پارتی ویەكێتی. بێ گومان ئەو دوو دەوڵەتە بە ویستی خۆیان بێت، ئەوا پارتی و یەكێتی و هەموو هەرێمی كوردستان لەناودەبەن، بەڵام ناچارانە، پارتی و یەكێتی قبوڵ دەكەن وەك دوو لایەنی كوردی كە كەمترین مەترسیان هەیە بۆ ئەو دوو دەوڵەتە، هەردوو دەوڵەت دڵنیان كە پارتی و یەكێتی دەستەمۆكراون، ئەگەر بگۆڕدرێن دەكرێت لایەنی تر بێت، دەستەمۆكردنی قوورستر بێت یا دڵنیا نەبن لێی. 
ئەم تێڕوانینە بۆ پەكەكەش ڕاستە. جگە لەو سێ حیزبە سەرەكییە، حیزبەكانی تر مایەیی باسكردن نین لەو هاوكێشانەدا.  بۆ ویستی زلهێرەكانی وەك ئەمریكا وئەوروپا، كە درووستكەری سەرەكی هەرێمی كوردستانن، ئەوا لای ئەوانیش ویستێك نابینرێت بۆ لابردنی پارتی و یەكێتی. 

لێرەوە، بۆ ئەوەی بتوانرێت خۆپێشاندانەكان سەركەوتوو بێت و هەندێ ئامانجی خۆی بەدەست بێنێت، باشتر وایە واقعیانە و سیاسیانە مامەڵە بكرێت. ئەوەی كە دەكرێت و مومكینە: فشارێكی گەورە بۆ سەر حیزبەكان درووست بكرێت، ناچاریان بكەن هەندێ سنوور بۆ گەندەڵی و خەراپەكاری خۆیان دانێن، لە ڕووی چەندێتیەوە خۆپێشاندانەكان ژمارەیان زیاتر بێت، توندوتێژی كەمتر بكرێتەوە تا خەڵكانی تر بە تایبەت ئافرەتان، بەشدار بن، چونكە زۆرێك هەیە لەبەر سەلامەتی ژیانی خۆی نایەوێت بەشدار بێت لە خۆپێشاندانێك كە چەك و توندوتیژی تیابێت. مانگرتنی سەرتاسەری ڕابگەیەنرێت. ڕێ گرتن لە هاتوچۆی بەرپرسە حیزبیەكان، داخستنی بارەگای حیزبەكان لە ڕێگەی گرتنی شەقام و گەمارۆدانی بارەگاكان، بەڵام بە بێ بەكارهێنانی توندوتیژی وچەك.... چەندین ئامراز و ڕێگەی تر كە وا بكات فشار بۆ سەر حیزبەكان زیاد بكات و ناچاریان بكەن داواكاری خۆپێشاندەران جێبەجێ بكەن. 

بەڵام ئەگەر ئامانجی خۆپێشاندان بكرێت بە كۆتایی پێهێنانی دەسەڵاتی پارتی و یەكێتی، ئەوا نە ئامانجە سەرەكیەكە دێتە دی، نە داواكارییەكانی تر. چونكە بە پێی هاوكێشە ئیقلیمی ونێودەوڵەتیەكان، جارێ پارتی ویەكێتی ئەستەمە كۆتاییان پێ بهێنرێت. بە خۆپێشاندان و تەنانەت بە توندوتیژی و بەكارهێنانی چەكیش، هەر پارتی و یەكێتی سەركەوتوو دەبن، چونكە لە قوورسترین دۆخدا، توركیا و ئێران وعیراق لەوانەیە بە سوپا و بە چەك هاوكاری پارتی و یەكێتی بكەن دژ بە خەڵكی كوردستان.

كەواتە چاكسازی و ناچاركردنی پارتی و یەكێتی بە ئەنجامدانی چاكسازی بكرێتە ئامانج، نەك ڕووخاندن و لابردنیان. لابردنیان كارێكی باشە، بەڵام واقعی نییە لە ئێستادا. لە توانای خەڵكی كوردستان نییە ئەو ڕووداوە درووست بكات، ئەگەر ئەوەش بكات، زیانەكانی لەسوودەكانی زۆر زیاتر دەبێت.