جەنگی سێیەمی جیهانی 10 ساڵ دەخایەنێت

14/05/2022

لوقمان غەفور

لوقمان غەفوور  
بیرتراند راسڵ، فەیلەسوفی ئینگلیزی و ئەندامی ئەنجومەنی لۆردات-ی بەریتانی، دوای چەند ساڵێك تێپەڕبوون بەسەر جەنگی دووەمی جیهانی، پێشبینی ئەوەی كردووە، كە جەنگی سێیەمی جیهانی چەند دەخایەنێت و كێ دەستپێشخەری دەبێت!.

بەشێك لە پسپۆرانی بواری سیاسی و سەربازی لە ئەوروپا و لە ئەمەریكا پێیانوایە، رۆژی 24ی شوبات (فێبرایەری 2022) دەبێتە سەرەتای جەنگی سێیەمی جیهانی، بەڵام باس لەوە ناكەن چەند دەخایەنێت، دەستنیشانی هاوپەیمانەكانی نێو جەنگەكە دەكەن، كە وەك دوو جەنگە گەورەكەی دیكە دابەشبوون بەسەر دوو بەرە، لە ‌بەرامبەردا ساڵی 1950  بیرتراند راسڵ فەیلەسوفی ئینگلیزی پێشبینی كردووە،‌ كە جەنگی سێیەمی جیهانی 10 ساڵ دەخایەنێت و رووسیا-ش دەستپێشخەری جەنگەكەیە.

رۆژنامەی (اخبار الیوم)ی میسری لە ژمارە 30ی حوزەیران (یۆنیۆی 1950) تەنیا بە شەش وشە باسی ئەوەی كردووە، كە جەنگی سێیەمی جیهانی 10 ساڵ دەخایەنێت.

كورتە هەواڵەكەی رۆژنامە میسرییەكە، هەواڵەكەی لە رۆژنامەی (سیدنی سەن)ەوە وەرگرتووە و نوسیویەتی: "بیرتراند راسڵ فەیلەسوفی ئینگلیزی لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ رۆژنامەی سیدنی سەن وتوویەتی كە روسیا دەستپێشخەری جەنگی سێیەمی جیهانی دەبێت و جەنگەكەش 10 ساڵ دەخایەنێت".

ئەم پێشبینییەی راسل لەكاتێكدا بووە تەنیا 5 ساڵ بەسەر جەنگی دووەمی جیهانیدا تێپەڕبووە و هێشتا باس و خواسی جەنگی ساردیش وەك پێویست لە ئارادا نەبووە،‌ لە نێوان بلۆكی خۆرهەڵات و خۆرئاوا.

جەنگی دووەمی جیهانی لە 1ی سێپتێمبەری 1939 دەستی پێكرد و لە 2ی سێپتێمبەری 1945 كۆتایی پێهات.

راسڵ بە (دژە جەنگ) ناسراوە، لە جەنگی یەكەمی جیهانیدا یەكێك بووە لە ئەندامانی بزووتنەوەی بەرەنگاربوونەوەی جەنگ و لایەنگرانی ئاشتی، بەڵام بەهۆی ئەم هەڵوێستەوە لە ‌زانكۆی كامبردج دەردەكرێت، كە وەك مامۆستا وانەی دەوتەوە، تەنانەت تووشی زیندانی كردنیش بوو، رێگەی ئەوەشی لێگیرا گەشت بۆ ئەمەریكا بكات و لە زانكۆی هارڤارد بخوێنێت.

راسڵ لە وتەیەكدا دەڵێت: "جەنگ ئەوە دیاری ناكات، كێ هەڵگیرسێنەرێتی بەڵكو ئەوانە دیاریدەكات كە دەمێننەوە لە دوای جەنگەكە".

راسڵ بە یەكێك لە دامەزرێنەرانی فەلسەفەی شیكاری ناسراوە و هەمیشە پێگەی باڵای هەبووە لەوەدا كە نەیار و بەرهەڵستكاری سەختی جەنگ بووە، لە جەنگی دووەمی حیهانیدا دژی نازی بووە و بەرامبەر داپڵۆسێنەری ستالین وەستاوەتەوە و رەخنەی گرتووە، هێرشی توندیشی كردە سەر ئەمەریكا كاتێك خۆی ئاڵاند لە جەنگی ڤێتنام-ەوە.

راسڵ بەوەشەوە نەوەستاوە كە دژی جەنگ بووە بەڵكو لەگەڵ جان پۆل ساتەر فەیلەسوفی فەرەنسی لەژێر ناوی دادگای (راسڵ-سارتەر) داوای دادگاییكردنی سەركردەكانی ئەمەریكا-ی كردووە كە تاوانی جەنگ-یان ئەنجامداوە لە ڤێتنام.

ئەو یەكێك بوو لە ئەندامی كۆمەڵەی داماڵینی چەكی ئەتۆمی لەگەڵ ئەلبێرت ئەنشتاین، لەبەرامبەر ئەو بەیاننامەی كە دەریكرد بۆ داماڵینی چەكی ئەتۆمی ساڵی 1961 لە بەریتانیا زیندانی كرا.

خۆ رەنگە تەنیا راسڵ نەبێت كە رووسیا بە دەستپێشخەری جەنگی سێیەمی جیهانی دابنێت، بەڵكو مایكل وۆلف نووسەری كتێبی (ئاگر و توڕەیی) كە لەمانگی حوزەیرانی 2018 بڵاوكرایەوە و سەرتاپا رەخنەیە لە دۆناڵد ترەمپ -45 مین سەرۆكی ئەمەریكا، باس لەوە دەكات كە رووسیا دەستپێشخەری جەنگی سێیەمی جیهانی دەبێت و دەشڵێت: "جەنگی سێیەمی جیهانی تەنیا مەسەلەكە كاتە، نەك هەڵگیرساندنی".

زۆرێك لەو بڕوایەدان ئەمەریكا و چین لە دواهەمین ساڵەكانی جەنگی سێیەمی جیهانیدا ئەچنە ناو جەنگەكەوە، رۆژنامەی زە واشنتۆن تایمز لە راپۆرتێكدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، ئافریل هاینز بەڕێوەبەری هەواڵگری نیشتمانی ئەمەریكا لە بەردەم كۆبوونەوەیەكی ئەنجومەنی پیراندا پێداگری لەوەكردووە، كە سەركردەكانی چین وانەیان لە داگیركاری رووسیا وەرگرتووە و پلانیان داڕشتووە، كە لە ساڵی 2030 دەستبگرن بەسەر تایوان-دا.